Giải SGK Khoa học tự nhiên lớp 6 Cánh diều Chủ đề 11 Bài 34: Các hình dạng nhìn thấy của mặt trăng (trang 167-169)

Giới thiệu Chủ đề 11: Chuyển động của Trái Đất và Mặt Trời

Trong Chủ đề 11: Chuyển động của Trái Đất và Mặt Trời, chúng ta đã tìm hiểu về chuyển động tự quay của Trái Đất và hiện tượng ngày đêm, sự mọc và lặn của Mặt Trời. Tiếp nối kiến thức đó, Bài 34 sẽ đưa chúng ta đi sâu vào một hiện tượng thiên văn thú vị khác: **các hình dạng nhìn thấy của Mặt Trăng**.

Mỗi đêm, chúng ta lại thấy Mặt Trăng xuất hiện với những hình dạng khác nhau, từ trăng non, trăng lưỡi liềm đến trăng tròn vằng vặc. Bài học này sẽ giúp các em hiểu rõ nguyên nhân vì sao Mặt Trăng lại có nhiều hình dạng như vậy, đó chính là do sự thay đổi vị trí tương đối giữa Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng. Đây là những kiến thức cơ bản giúp các em có cái nhìn khoa học hơn về bầu trời đêm đầy bí ẩn.

Để hỗ trợ các em trong quá trình học tập, Sĩ Tử cung cấp các tài liệu giải bài tập và lời giải chi tiết cho bộ sách Cánh diều:

• Giải SGK KHTN 6 Cánh diều: Bài 33 – Hiện tượng mọc và lặn của Mặt Trời (Trang 165-166)
• Tổng hợp giải SGK Khoa học tự nhiên lớp 6 Cánh diều
• Tài liệu học tập lớp 6

Giải bài tập Bài 34: Các hình dạng nhìn thấy của Mặt Trăng (Trang 167-169)

1. Một bạn học sinh nói: “Ban ngày chúng ta thấy Mặt Trời, còn ban đêm chúng ta thấy Mặt Trăng”. Bạn ấy nói đúng không? Vì sao?

Trả lời:

Bạn học sinh nói: **”Ban ngày chúng ta thấy Mặt Trời, còn ban đêm chúng ta thấy Mặt Trăng” là CƠ BẢN đúng, nhưng chưa hoàn toàn chính xác.**

**Giải thích:**

• **Ban ngày chúng ta thấy Mặt Trời:** Điều này hoàn toàn đúng. Mặt Trời là nguồn sáng chính và vào ban ngày, ánh sáng của Mặt Trời quá mạnh làm lu mờ ánh sáng yếu ớt của Mặt Trăng và các ngôi sao khác.
• **Ban đêm chúng ta thấy Mặt Trăng:** Phần lớn là đúng. Mặt Trăng là thiên thể sáng nhất trên bầu trời đêm (không tính các hành tinh đôi khi cũng rất sáng). Chúng ta quan sát Mặt Trăng rõ nhất vào ban đêm khi không có ánh sáng Mặt Trời.
• **Điểm chưa chính xác:** Có những thời điểm vào ban ngày, chúng ta vẫn có thể nhìn thấy Mặt Trăng. Điều này xảy ra khi Mặt Trăng ở một vị trí nhất định trên quỹ đạo của nó, cho phép ánh sáng Mặt Trời chiếu tới Mặt Trăng và phản xạ về Trái Đất đủ mạnh để ta nhìn thấy nó ngay cả khi trời còn sáng. Ví dụ, vào buổi sáng sớm hoặc chiều tối, khi Mặt Trời chưa lên quá cao hoặc đã xuống thấp, chúng ta có thể thấy cả Mặt Trời và Mặt Trăng xuất hiện cùng lúc trên bầu trời.

Tóm lại, nhận định của bạn học sinh là một cách nói phổ biến dựa trên quan sát thông thường, nhưng về mặt khoa học, Mặt Trăng vẫn có thể được quan sát vào ban ngày tùy thuộc vào vị trí của nó trên quỹ đạo và thời điểm trong ngày.

2. Có mấy tuần giữa ngày trăng tròn này và ngày trăng tròn tiếp theo?

Trả lời:

Thời gian giữa hai lần trăng tròn liên tiếp là khoảng thời gian Mặt Trăng hoàn thành một chu kì pha của nó. Chu kì này được gọi là chu kì giao hội (synodic period).

Thông thường, một chu kì đầy đủ của các pha Mặt Trăng (từ trăng tròn này đến trăng tròn tiếp theo, hoặc từ trăng non này đến trăng non tiếp theo) kéo dài khoảng **29,5 ngày** (tức là khoảng 4 tuần và vài ngày lẻ).

Vì vậy, giữa ngày trăng tròn này và ngày trăng tròn tiếp theo là khoảng **4 tuần** (hoặc chính xác hơn là 29,5 ngày).

3. Hãy vẽ sơ đồ các vị trí của Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất khi chúng ta nhìn thấy một nửa Mặt Trăng.

Trả lời:

Chúng ta nhìn thấy một nửa Mặt Trăng (trăng bán nguyệt hoặc trăng thượng huyền/hạ huyền) khi Mặt Trăng ở vị trí tạo thành một góc vuông (90 độ) so với đường nối Mặt Trời – Trái Đất. Tại vị trí này, một nửa bề mặt Mặt Trăng được chiếu sáng hướng về Trái Đất, và đó chính là phần chúng ta nhìn thấy.

**Sơ đồ các vị trí:**

                                     Mặt Trời
                                     (Nguồn sáng)
                                         |
                                         |
                                         |
                                         | (Tia sáng chiếu thẳng)
                                         |
                                         V
                  Trái Đất (Quan sát từ đây)
                    (o) ---------------------------> (Hướng chiếu sáng Mặt Trời)
                          |
                          | (Góc 90 độ)
                          |
                          |
                          V
                     Mặt Trăng
                  (Vị trí trăng bán nguyệt)

**Giải thích sơ đồ:**

• **Mặt Trời:** Đặt ở bên trái hoặc bên phải (tùy cách vẽ) để biểu thị nguồn sáng chính.
• **Trái Đất:** Đặt ở giữa, là vị trí của người quan sát.
• **Mặt Trăng:** Đặt ở vị trí vuông góc với đường nối Mặt Trời và Trái Đất. Khi đó, một nửa Mặt Trăng quay về phía Trái Đất sẽ được chiếu sáng hoàn toàn, tạo nên hình ảnh trăng bán nguyệt.

Lưu ý: Sơ đồ này chỉ mang tính chất minh họa vị trí tương đối. Trên thực tế, Mặt Trăng quay quanh Trái Đất theo một quỹ đạo hình elip và không nằm hoàn toàn trên cùng mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời.

4. Một người đứng yên tượng trưng cho Mặt Trời. Người kia cầm một quả bóng tròn nửa đen, nửa trắng tượng trưng cho Mặt Trăng được Mặt Trời chiếu sáng như hình 34.5 và đi xung quanh người đứng yên. Trong quá trình thể hiện Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất, phải giữ phần trắng của quả bóng luôn hướng về đâu?

Trả lời:

Đây là một thí nghiệm mô phỏng rất hay để hiểu về các pha của Mặt Trăng.

Trong quá trình người cầm quả bóng (Mặt Trăng) đi xung quanh người đứng yên (Trái Đất), người cầm bóng **phải luôn giữ phần màu trắng (phần được Mặt Trời chiếu sáng) của quả bóng LUÔN HƯỚNG VỀ PHÍA “MẶT TRỜI” (người đứng yên tượng trưng cho Mặt Trời).**

**Giải thích:**

• Mặt Trăng không tự phát sáng mà chỉ sáng lên nhờ ánh sáng Mặt Trời chiếu vào nó.
• Khi Mặt Trăng quay quanh Trái Đất, Mặt Trời luôn chiếu sáng một nửa Mặt Trăng. Nửa Mặt Trăng được chiếu sáng này sẽ luôn hướng về phía Mặt Trời, bất kể Mặt Trăng đang ở vị trí nào trên quỹ đạo của nó quanh Trái Đất.
• Các pha mà chúng ta nhìn thấy trên Trái Đất là do chúng ta quan sát Mặt Trăng từ Trái Đất ở các góc khác nhau, nhìn thấy nhiều hay ít phần được chiếu sáng của Mặt Trăng.

Việc giữ phần trắng luôn hướng về phía Mặt Trời trong thí nghiệm này giúp mô phỏng chính xác sự thật rằng Mặt Trăng luôn có một nửa được chiếu sáng bởi Mặt Trời, và hình dạng chúng ta nhìn thấy từ Trái Đất là kết quả của việc quan sát phần được chiếu sáng đó từ góc nhìn của chúng ta.