Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Địa lí Bài 6: Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và các hệ quả địa lí (trang 122-126)

Chào mừng các em học sinh đến với phần giải chi tiết Sách Giáo Khoa Lịch sử và Địa lí lớp 6 bộ sách Cánh diều, Phần Địa lí Chương 2 Bài 6: “Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và các hệ quả địa lí”. Bài học này sẽ giúp các em khám phá một trong những chuyển động quan trọng nhất của Trái Đất – chuyển động tự quay quanh trục, đồng thời tìm hiểu những hệ quả thú vị mà chuyển động này mang lại cho hành tinh của chúng ta. Hy vọng tài liệu này sẽ hỗ trợ các em nắm vững bài học và đạt kết quả tốt trong môn học.

Để tìm hiểu thêm các lời giải bài tập và tài liệu học tập lớp 6, các em có thể tham khảo tại các liên kết dưới đây:

• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều
• Lời giải bộ sách lớp 6 Cánh diều
• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Địa lí Bài 5: Trái Đất trong hệ Mặt Trời – Hình dạng và kích thước của Trái Đất (Trang 119-121)

Giải Bài 6: Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và các hệ quả địa lí

Học xong bài này, em sẽ:

• Mô tả được chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và các hệ quả địa lí của nó.

1. Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất (Trang 123)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài và hình 6.1, em hãy mô tả chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất.

Lời giải:

Dựa vào thông tin trong bài và hình 6.1 (Trái Đất tự quay quanh trục và nghiêng trên mặt phẳng quỹ đạo) trong SGK, chúng ta có thể mô tả chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất như sau:

• **Hướng tự quay:** Trái Đất tự quay quanh trục từ **Tây sang Đông** (ngược chiều kim đồng hồ nếu nhìn từ cực Bắc xuống).
• **Trục quay:** Trục Trái Đất là một đường thẳng tưởng tượng xuyên qua tâm Trái Đất và nối hai cực (Bắc và Nam). Trục này **nghiêng một góc 66°33’** so với mặt phẳng quỹ đạo và không đổi hướng trong suốt quá trình quay.
• **Thời gian tự quay:** Trái Đất tự quay hết một vòng quanh trục trong khoảng **24 giờ** (chính xác là 23 giờ 56 phút 4 giây), tạo thành một ngày đêm.
• **Vận tốc tự quay:** Mọi điểm trên bề mặt Trái Đất đều chuyển động tự quay với vận tốc khác nhau. Vận tốc tự quay lớn nhất ở Xích đạo và giảm dần về phía hai cực (ở cực, vận tốc bằng 0).

Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất là một chuyển động liên tục và đều đặn, là nguyên nhân chính gây ra nhiều hiện tượng địa lí quan trọng trên Trái Đất.

2. Các hệ quả địa lí của chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất (Trang 124)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài và hình 6.2, 6.3, em hãy cho biết chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất sinh ra những hệ quả địa lí nào?

Lời giải:

Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất là nguyên nhân gây ra các hệ quả địa lí quan trọng sau:

a. Hiện tượng ngày đêm luân phiên nhau:

• Trái Đất có hình cầu và tự quay quanh trục. Tại bất kì thời điểm nào, Mặt Trời cũng chỉ chiếu sáng được một nửa bề mặt Trái Đất. Nửa được chiếu sáng là **ban ngày**, nửa không được chiếu sáng là **ban đêm**.
• Do Trái Đất không ngừng tự quay, các địa điểm trên bề mặt Trái Đất lần lượt được Mặt Trời chiếu sáng rồi lại khuất vào bóng tối, tạo nên hiện tượng **ngày và đêm luân phiên nhau** (kế tiếp nhau). Đây là hệ quả rõ rệt và dễ nhận biết nhất.
• Minh họa: Hình 6.2 cho thấy một nửa Địa cầu sáng (ngày) và một nửa tối (đêm).

b. Sự lệch hướng chuyển động của các vật thể (Lực Coriolis):

• Do Trái Đất tự quay từ Tây sang Đông và vận tốc tự quay khác nhau ở các vĩ độ (lớn nhất ở xích đạo, bằng 0 ở cực), mọi vật thể chuyển động trên bề mặt Trái Đất đều bị lệch hướng so với hướng ban đầu. Lực gây ra sự lệch hướng này gọi là **lực Coriolis**.
• **Ở bán cầu Bắc:** Các vật thể chuyển động bị lệch về bên **phải** so với hướng ban đầu.
• **Ở bán cầu Nam:** Các vật thể chuyển động bị lệch về bên **trái** so với hướng ban đầu.
• Minh họa: Hình 6.3 cho thấy các dòng biển và gió bị lệch hướng. Hệ quả này ảnh hưởng đến hướng chảy của sông, hướng gió, dòng biển, đường bay của đạn pháo…

c. Giờ trên Trái Đất và đường đổi ngày quốc tế:

• Do Trái Đất hình cầu và tự quay, mỗi điểm trên bề mặt Trái Đất đều có giờ giấc khác nhau. Để thống nhất múi giờ, người ta chia bề mặt Trái Đất thành **24 múi giờ**, mỗi múi giờ rộng **15° kinh tuyến**.
• Giờ ở các múi giờ lân cận nhau sẽ chênh lệch nhau **1 giờ**.
• Người ta quy ước **múi giờ số 0** là múi giờ có kinh tuyến gốc (0°) đi qua.
• **Đường đổi ngày quốc tế:** Là kinh tuyến **180°**. Khi đi qua đường này, ngày sẽ thay đổi. Nếu đi từ phía Tây sang phía Đông qua kinh tuyến 180°, phải lùi lại 1 ngày. Nếu đi từ phía Đông sang phía Tây, phải tăng thêm 1 ngày.
• Hệ quả này rất quan trọng trong hàng hải, hàng không và giao dịch quốc tế.

Luyện tập và Vận dụng (Trang 126)

1. Dựa vào hình 6.2, em hãy chứng minh hiện tượng ngày đêm luân phiên nhau trên Trái Đất. (Trang 126)

Lời giải:

Dựa vào hình 6.2 (Hình mô phỏng hiện tượng ngày đêm luân phiên nhau) và kiến thức đã học, chúng ta có thể chứng minh hiện tượng ngày đêm luân phiên nhau trên Trái Đất như sau:

• **Thứ nhất, Trái Đất có hình cầu:** Hình 6.2 cho thấy rõ Trái Đất là một khối cầu. Do hình cầu, tại bất kỳ thời điểm nào, Mặt Trời (nguồn sáng) chỉ có thể chiếu sáng được một nửa bề mặt của Trái Đất. Nửa được chiếu sáng là ban ngày, nửa còn lại là ban đêm.
• **Thứ hai, Trái Đất tự quay quanh trục:** Hình 6.2 cũng thể hiện mũi tên chỉ chiều tự quay của Trái Đất là từ Tây sang Đông (ngược chiều kim đồng hồ nếu nhìn từ cực Bắc).
• **Sự kết hợp của hai yếu tố trên:** Vì Trái Đất không ngừng tự quay quanh trục của mình, nên các địa điểm trên bề mặt Trái Đất lần lượt di chuyển từ vùng ban ngày sang vùng ban đêm và ngược lại. Điều này làm cho chúng ta thấy Mặt Trời mọc ở phía Đông và lặn ở phía Tây, tạo ra sự luân phiên của ngày và đêm trên khắp hành tinh.

Chính sự tự quay đều đặn này đã đảm bảo rằng mọi nơi trên Trái Đất đều nhận được ánh sáng Mặt Trời và trải qua chu kì ngày/đêm, duy trì sự sống và các hoạt động tự nhiên.

2. Ở nước ta, vào ngày 15 tháng Giêng (âm lịch), người dân thường tổ chức lễ hội và xem văn nghệ chào đón ánh trăng. Đó là đêm trăng tròn hay trăng khuyết? Vì sao? (Trang 126)

Lời giải:

• Vào ngày 15 tháng Giêng (âm lịch), đó là đêm **trăng tròn** (còn gọi là trăng rằm, trăng vọng).
• **Vì sao?**
  • Lịch âm lịch được xây dựng dựa trên chu kì chuyển động của Mặt Trăng quanh Trái Đất.
  • Ngày mùng 1 âm lịch (sóc) là thời điểm Mặt Trăng nằm giữa Mặt Trời và Trái Đất, phần được Mặt Trời chiếu sáng của Mặt Trăng hướng về phía Mặt Trời, nên chúng ta không nhìn thấy Mặt Trăng (gọi là trăng non hoặc không trăng).
  • Trăng tròn xảy ra vào giữa tháng âm lịch, tức là khoảng ngày 14, 15, 16 âm lịch, tùy vào chu kì cụ thể của Mặt Trăng. Vào thời điểm này, Mặt Trăng nằm đối diện với Mặt Trời qua Trái Đất. Toàn bộ bề mặt của Mặt Trăng được Mặt Trời chiếu sáng đều hướng về phía Trái Đất, khiến chúng ta nhìn thấy Mặt Trăng tròn vành vạnh.

Do đó, vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch, người dân đón ánh trăng tròn đầy, rực rỡ, thích hợp cho các hoạt động lễ hội và văn nghệ truyền thống.