Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Địa lí Bài 8: Xác định phương hướng ngoài thực địa (trang 132-135)

Chào mừng các em học sinh đến với phần giải chi tiết Sách Giáo Khoa Lịch sử và Địa lí lớp 6 bộ sách Cánh diều, Phần Địa lí Chương 2 Bài 8: “Xác định phương hướng ngoài thực địa”. Bài học này sẽ trang bị cho các em những kiến thức và kĩ năng thực tế vô cùng hữu ích để xác định phương hướng trong môi trường tự nhiên, dựa vào các dấu hiệu quen thuộc như Mặt Trời, Mặt Trăng, sao Bắc Cực, và la bàn. Đây là một kĩ năng sinh tồn cơ bản và quan trọng mà ai cũng nên biết. Hy vọng tài liệu này sẽ hỗ trợ các em nắm vững bài học và tự tin áp dụng trong thực tế.

Để tìm hiểu thêm các lời giải bài tập và tài liệu học tập lớp 6, các em có thể tham khảo tại các liên kết dưới đây:

• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều
• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Địa lí Bài 7: Chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời và các hệ quả địa lí (Trang 127-131)
• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Địa lí Bài 6: Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và các hệ quả địa lí (Trang 122-126)

Giải Bài 8: Xác định phương hướng ngoài thực địa

Học xong bài này, em sẽ:

• Xác định được phương hướng ngoài thực địa bằng các cách đơn giản (Mặt Trời, Mặt Trăng, sao Bắc Cực, la bàn).

1. Xác định phương hướng bằng Mặt Trời (Trang 133)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài và hình 8.1, em hãy nêu cách xác định phương hướng bằng Mặt Trời.

Lời giải:

Xác định phương hướng bằng Mặt Trời là cách phổ biến và tương đối chính xác, đặc biệt vào buổi sáng và buổi chiều. Có thể thực hiện như sau:

• **Nguyên tắc cơ bản:** Mặt Trời mọc ở phía Đông và lặn ở phía Tây (tương đối).
• **Cách xác định:**
  • **Buổi sáng (khoảng 6 giờ đến 9 giờ):** Em quay mặt về phía Mặt Trời mọc. Khi đó, phía trước mặt em là hướng **Đông**, phía sau lưng là hướng **Tây**. Tay phải em sẽ chỉ hướng **Nam**, và tay trái em chỉ hướng **Bắc**.
  • **Buổi trưa (khoảng 12 giờ):** Mặt Trời lên cao nhất (thiên đỉnh hoặc gần thiên đỉnh). Lúc này, Mặt Trời ở chính giữa bầu trời. Ở Việt Nam (Bán cầu Bắc, gần Xích đạo), vào giữa trưa (chính ngọ), bóng của các vật thể sẽ đổ về hướng Bắc (trừ những ngày Mặt Trời đi qua thiên đỉnh).
  • **Buổi chiều (khoảng 15 giờ đến 18 giờ):** Em quay mặt về phía Mặt Trời lặn. Khi đó, phía trước mặt em là hướng **Tây**, phía sau lưng là hướng **Đông**. Tay phải em sẽ chỉ hướng **Bắc**, và tay trái em chỉ hướng **Nam**.
• **Lưu ý:**
  • Cách này tương đối chính xác vào buổi sáng sớm hoặc chiều tối. Vào giữa trưa, Mặt Trời lên quá cao, bóng vật thể rất ngắn hoặc không rõ ràng, việc xác định sẽ khó khăn hơn.
  • Ở các vùng vĩ độ cao (gần cực), hướng mọc và lặn của Mặt Trời sẽ thay đổi nhiều theo mùa, nên cách này cần được điều chỉnh. Tuy nhiên, ở Việt Nam (nằm trong vùng nội chí tuyến), sự thay đổi này không quá lớn.

Hình 8.1 minh họa rõ ràng cách quay người để xác định các hướng chính dựa vào vị trí của Mặt Trời.

2. Xác định phương hướng bằng Mặt Trăng và sao Bắc Cực (Trang 134)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài, em hãy nêu cách xác định phương hướng bằng Mặt Trăng và sao Bắc Cực.

Lời giải:

Xác định phương hướng vào ban đêm có thể dựa vào Mặt Trăng và sao Bắc Cực:

a. Bằng Mặt Trăng:

• **Nguyên tắc:** Tương tự như Mặt Trời, Mặt Trăng cũng mọc ở phía Đông và lặn ở phía Tây. Tuy nhiên, vị trí của Mặt Trăng trên bầu trời thay đổi theo chu kì pha (trăng non, trăng bán nguyệt, trăng tròn), nên cách xác định có phần phức tạp hơn Mặt Trời.
• **Cách xác định (áp dụng tốt nhất vào đêm trăng tròn):**
  • Vào đêm trăng tròn (khoảng ngày 15 âm lịch), Mặt Trăng sẽ mọc gần hướng Đông khi bắt đầu đêm và lặn gần hướng Tây vào cuối đêm.
  • Khi Mặt Trăng lên cao nhất vào giữa đêm, đó là thời điểm Mặt Trăng ở gần phía Nam nhất (đối với bán cầu Bắc).
  • Em có thể quan sát hướng mọc/lặn của Mặt Trăng để ước lượng hướng Đông/Tây, rồi từ đó xác định các hướng còn lại.
• **Hạn chế:** Việc xác định bằng Mặt Trăng không chính xác bằng Mặt Trời do quỹ đạo và pha của Mặt Trăng phức tạp hơn, dễ gây nhầm lẫn.

b. Bằng sao Bắc Cực (sao Polaris):

• **Nguyên tắc:** Sao Bắc Cực (Polaris) là ngôi sao nằm gần như trùng với trục quay của Trái Đất ở phía Bắc. Do đó, nó gần như đứng yên trên bầu trời đêm ở Bắc bán cầu, trong khi các ngôi sao khác quay quanh nó.
• **Cách xác định:**
  • Vào ban đêm, ở Bắc bán cầu, em hãy tìm chòm sao **Gấu Lớn (Big Dipper)** hoặc chòm sao **Gấu Bé (Little Dipper)**.
  • Sao Bắc Cực là ngôi sao cuối cùng trên cán của chòm sao Gấu Bé (hoặc là ngôi sao sáng nhất nằm thẳng hàng với hai ngôi sao cuối của “gáo” chòm Gấu Lớn).
  • Khi đã tìm thấy sao Bắc Cực, em quay mặt về phía ngôi sao đó. Phía trước mặt em chính là hướng **Bắc**. Từ đó, em có thể dễ dàng xác định các hướng còn lại: sau lưng là Nam, tay phải là Đông, tay trái là Tây.
• **Ưu điểm:** Đây là cách xác định phương hướng rất chính xác vào ban đêm ở Bắc bán cầu, miễn là trời quang mây và nhìn thấy sao.
• **Hạn chế:** Không thể áp dụng ở Nam bán cầu vì sao Bắc Cực không nhìn thấy được.

3. Xác định phương hướng bằng la bàn (Trang 135)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài và hình 8.2, em hãy nêu cách xác định phương hướng bằng la bàn.

Lời giải:

Xác định phương hướng bằng la bàn là cách phổ biến và chính xác nhất, đặc biệt khi các dấu hiệu tự nhiên không rõ ràng hoặc trong điều kiện địa hình phức tạp. Các bước thực hiện như sau:

• **Bước 1: Đặt la bàn.**
  • Đặt la bàn trên một mặt phẳng ổn định, không có các vật bằng kim loại hoặc thiết bị điện tử gần đó (điện thoại, chìa khóa, đồng hồ…), vì chúng có thể làm lệch kim la bàn.
• **Bước 2: Chờ kim ổn định.**
  • Đợi kim la bàn (thường có một đầu được sơn màu đỏ hoặc dạ quang) dừng lại và chỉ về một hướng cố định. Kim này luôn chỉ về hướng **Bắc địa từ** (gần với Bắc Địa lí).
• **Bước 3: Xoay thân la bàn.**
  • Xoay thân la bàn (vòng tròn có ghi các chữ N, E, S, W) sao cho chữ **N (North – Bắc)** trùng với đầu kim la bàn màu đỏ (hoặc đầu kim chỉ Bắc).
• **Bước 4: Xác định các hướng.**
  • Khi chữ N đã trùng với kim chỉ Bắc, các chữ cái khác trên la bàn sẽ chỉ đúng các hướng:
    • **N:** Hướng Bắc
    • **E:** Hướng Đông (East)
    • **S:** Hướng Nam (South)
    • **W:** Hướng Tây (West)
  • Các hướng phụ cũng được xác định tương tự (NE: Đông Bắc, SE: Đông Nam, SW: Tây Nam, NW: Tây Bắc).

Lưu ý:

• Kim la bàn luôn chỉ hướng Bắc địa từ, không phải Bắc địa lí tuyệt đối. Tuy nhiên, sự chênh lệch này thường không đáng kể cho các mục đích thông thường.
• Một số la bàn có thêm các chức năng như đo góc phương vị, giúp xác định hướng chính xác hơn.

Hình 8.2 minh họa rõ cách sử dụng la bàn để xác định phương hướng.

Luyện tập và Vận dụng (Trang 135)

1. Em hãy cho biết việc xác định phương hướng ngoài thực địa có ý nghĩa gì đối với cuộc sống? (Trang 135)

Lời giải:

Việc xác định phương hướng ngoài thực địa có ý nghĩa vô cùng quan trọng và cần thiết trong nhiều khía cạnh của cuộc sống:

• • **Giúp định hướng di chuyển:** Đây là ý nghĩa cơ bản và quan trọng nhất. Khi đi du lịch, đi bộ đường dài, cắm trại, hoặc đơn giản là đi đến một nơi lạ, việc biết cách xác định phương hướng giúp chúng ta không bị lạc đường, tìm được lối đi đúng đắn để đến đích an toàn.
  • **Phục vụ các hoạt động ngoài trời:** Đối với các hoạt động như leo núi, thám hiểm, đi rừng, hay thậm chí là các hoạt động thể thao định hướng (orientering), kĩ năng xác định phương hướng là bắt buộc để đảm bảo an toàn và hoàn thành mục tiêu.

• **Trong các tình huống khẩn cấp, sinh tồn:** Khi bị lạc trong điều kiện không có sóng điện thoại, không có bản đồ hay thiết bị định vị, việc biết cách xác định phương hướng bằng các dấu hiệu tự nhiên (Mặt Trời, sao) có thể là yếu tố sống còn giúp tìm được đường ra hoặc hướng về khu dân cư.
• **Trong nông nghiệp và xây dựng:** Việc xác định hướng nắng, hướng gió rất quan trọng trong việc bố trí nhà cửa, hướng vườn cây, xây dựng công trình để tận dụng tối đa ánh sáng tự nhiên, tránh gió lạnh hoặc đón gió mát.
• **Phát triển kĩ năng quan sát và tư duy không gian:** Việc thực hành xác định phương hướng giúp rèn luyện khả năng quan sát môi trường xung quanh, phân tích các dấu hiệu tự nhiên và phát triển tư duy định hướng không gian.
• **Hiểu biết về môi trường tự nhiên:** Nắm vững các cách xác định phương hướng giúp chúng ta hiểu hơn về mối liên hệ giữa Trái Đất, Mặt Trời, các vì sao và các hiện tượng tự nhiên, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.

Tóm lại, kĩ năng xác định phương hướng ngoài thực địa là một kĩ năng sống cơ bản, giúp con người chủ động hơn trong mọi hoạt động, đặc biệt là trong môi trường tự nhiên.