Giải SGK Tiếng Việt lớp 5 tập 1 Kết nối tri thức Bài 25: Tiếng đàn Ba-la-lai-ca trên sông Đà (Trang 121-126)

Tiếng đàn ba-la-lai-ca được miêu tả qua 8 dòng thơ đầu với những hình ảnh gợi cảm và độc đáo:

• “Tiếng đàn ba-la-lai-ca” mở đầu bài thơ, mang đến cảm giác trong trẻo, du dương.
• “Như ngọn gió bình yên” gợi sự nhẹ nhàng, thanh bình.
• “Thổi qua rừng bạch dương dịu dật” tạo không gian bao la, tĩnh lặng.
• “Những dòng sông nồng lòng tìm biển cả” ẩn dụ cho sự rộng lớn, sâu thẳm của âm nhạc.
• “Trên sông Đà”, “Một đêm trăng chơi vơi” gợi khung cảnh lãng mạn, huyền ảo.
• “Tôi đã nghe tiếng ba-la-lai-ca như thế” khẳng định cảm nhận chân thực, sâu sắc của tác giả về tiếng đàn.
• “Một cô gái Nga mái tóc màu hạt dẻ / Ngón tay đan trên những sợi dây đồng.” khắc họa hình ảnh người nghệ sĩ với vẻ đẹp dịu dàng và đôi tay tài hoa.

Trên công trường thủy điện sông Đà, tác giả đã nghe tiếng đàn ba-la-lai-ca vang lên trong khung cảnh:

• Cả công trường say ngủ cạnh dòng sông.
• Những tháp khoan nhô lên trời ngẫm nghĩ.
• Những xe ủi, xe ben sóng vai nhau nằm nghỉ.
• Chỉ còn tiếng đàn ngân nga với một dòng trăng loang loáng sông Đà.

Đây là một khung cảnh tĩnh lặng, thanh bình sau một ngày lao động hăng say, làm nổi bật âm thanh tiếng đàn giữa không gian bao la.

Chỉ còn tiếng đàn ngân nga

Với một dòng trăng loang loáng sông Đà.

Khi đọc hai dòng thơ này, em hình dung một khung cảnh đêm yên tĩnh, thơ mộng trên sông Đà. Tiếng đàn ba-la-lai-ca vẫn còn vương vấn, ngân nga trong không gian, hòa quyện với ánh trăng lấp lánh, phản chiếu xuống mặt sông. Cảm giác mọi thứ đều chìm vào giấc ngủ, chỉ còn âm thanh và ánh sáng tạo nên một bức tranh huyền ảo, diệu kỳ.

Hình ảnh cô gái Nga chơi đàn ba-la-lai-ca trên công trường thủy điện sông Đà gợi cho em nhiều cảm nghĩ:

• Cô gái tượng trưng cho tình hữu nghị quốc tế, sự hợp tác giữa Việt Nam và Liên Xô (nay là Nga) trong công cuộc xây dựng đất nước.
• Tiếng đàn của cô là biểu tượng của vẻ đẹp tâm hồn, của nghệ thuật, mang đến sự bình yên, thư thái giữa không khí lao động hăng say.
• Hình ảnh này còn thể hiện sự giao thoa văn hóa, khi một loại nhạc cụ của nước Nga lại vang lên trên công trường trọng điểm của Việt Nam, tạo nên một nét đẹp độc đáo và lãng mạn.

*Học thuộc lòng đoạn thơ từ đầu đến lắp loáng sông Đà.

(Học sinh tự học thuộc lòng)

Người ta đi cấy lấy chồng

Tôi nay đi cấy còn nhiều bề

Trồng mưa, trồng nắng, trồng ngày, trồng đêm

Trồng cho chân cứng đá mềm

Trời yên, biển lặng mới yên tấm lòng.

• a. Từ trồng được lặp lại mấy lần?→ Từ trồng được lặp lại 4 lần.
• b. Theo em, việc lặp lại đó có tác dụng gì?→ Việc lặp lại từ “trồng” có tác dụng nhấn mạnh sự vất vả, khó khăn, sự cần cù, chăm chỉ của người nông dân trong công việc đồng áng, bất kể nắng mưa, ngày đêm. Nó cũng thể hiện sự bền bỉ, kiên trì của họ để đạt được mục tiêu “chân cứng đá mềm” và mong ước về một cuộc sống bình yên.

Học ăn, học nói, học gói, học mở.

• Từ “học” được lặp lại 4 lần.
• Việc lặp lại từ “học” có tác dụng nhấn mạnh rằng có rất nhiều điều cần phải học trong cuộc sống, từ những điều cơ bản nhất (ăn, nói) đến những điều sâu sắc hơn (gói, mở – chỉ cách ứng xử, đối nhân xử thế). Nó khẳng định tầm quan trọng của việc học tập không ngừng nghỉ.

Điệp từ, điệp ngữ là biện pháp lặp lại từ ngữ để nhấn mạnh nội dung được nói đến.

Tôi đạp vỏ màu nâu

Bầu trời trong quả trứng

Bỗng thấy nhiều gió lộng

Bỗng thấy nắng reo

Bỗng tôi thấy thương yêu

Tôi biết là có mẹ.

(Xuân Quỳnh)

• a. Từ bỗng xuất hiện mấy lần trong đoạn thơ?→ Từ “bỗng” xuất hiện 3 lần.
• b. Việc lặp lại từ bỗng có tác dụng gì? Chọn đáp án đúng.A. Nhấn mạnh niềm vui của chú gà con vì được mẹ yêu thương.

  B. Nhấn mạnh niềm vui của chú gà con vì được ra khỏi quả trứng.

  C. Nhấn mạnh sự tươi đẹp của thiên nhiên mà chú gà con quan sát được.

  D. Nhấn mạnh sự ngỡ ngàng của chú gà con trước những điều mới mẻ.

  → Đáp án đúng: D. Nhấn mạnh sự ngỡ ngàng của chú gà con trước những điều mới mẻ. (Từ “bỗng” diễn tả sự bất ngờ, đột ngột của những cảm nhận đầu tiên của chú gà con khi chào đời và khám phá thế giới bên ngoài vỏ trứng.)

Gậy tre, chông tre chống lại sắt thép của quân thù. Tre xung phong vào xe tăng, đại bác. Tre giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín. Tre hi sinh mình để bảo vệ con người. Tre, anh hùng chiến đấu!

(Thép Mới)

• a. Từ nào được lặp lại ở tất cả các câu trong đoạn?→ Từ “tre” được lặp lại ở tất cả các câu trong đoạn.
• b. Việc lặp lại từ đó có tác dụng gì?→ Việc lặp lại từ “tre” có tác dụng nhấn mạnh, khẳng định vai trò to lớn, bền bỉ và sự gắn bó sâu sắc của cây tre trong cuộc sống, trong chiến đấu của người Việt Nam. Cây tre được nhân hóa như một người lính dũng cảm, một biểu tượng của tinh thần bất khuất, kiên cường của dân tộc.

Bài thơ Tiếng đàn ba-la-lai-ca trên sông Đà của tác giả Quang Huy đã để lại trong tôi những ấn tượng đẹp. Bài thơ gợi lên bức tranh sông Đà về đêm trăng trên công trường thủy điện. Dưới trăng, những xe ủi, xe ben sóng vai nhau nằm nghỉ, những tháp khoan nhô lên trời như đang ngẫm nghĩ và tiếng đàn ba-la-lai-ca ngân nga, vang xa… Bài thơ tả tiếng đàn thật là hay! Tiếng đàn như ngọn gió bình yên thổi qua rừng bạch dương. Tiếng đàn như ngọn sóng vỗ trắng phau ghềnh đá. Tiếng đàn ngân dài theo dòng trăng loang loáng sông Đà. Tôi như nghe thấy những cung bậc âm thanh khi dịu đặt, khi náo nức, vang ngân của tiếng đàn ba-la-lai-ca. Tiếng đàn của cô gái đến từ đất nước Nga xa xôi giúp tôi cảm nhận về tình hữu nghị cao đẹp giữa các quốc gia. Những người bạn quốc tế đã giúp chúng ta xây dựng Nhà máy Thủy điện sông Đà, mang dòng ánh sáng tới đi muôn nơi, để cuộc sống tươi đẹp hơn. Xúc động biết mấy! Cảm ơn nhà thơ Quang Huy đã viết bài thơ thật hay, thật đẹp về tiếng đàn ba-la-lai-ca và tình hữu nghị thắm thiết, bền chặt.

• • a. Tìm phần mở đầu, triển khai, kết thúc của đoạn văn và cho biết ý chính của mỗi phần.

→ Mở đầu: “Bài thơ Tiếng đàn ba-la-lai-ca trên sông Đà của tác giả Quang Huy đã để lại trong tôi những ấn tượng đẹp.” (Giới thiệu bài thơ và ấn tượng chung).

→ Triển khai: “Bài thơ gợi lên bức tranh sông Đà về đêm trăng trên công trường thủy điện… tình hữu nghị thắm thiết, bền chặt.” (Tóm tắt nội dung, nêu những điều yêu thích: bức tranh đẹp, tiếng đàn hay, ý nghĩa tình hữu nghị; thể hiện tình cảm xúc động).

→ Kết thúc: “Cảm ơn nhà thơ Quang Huy đã viết bài thơ thật hay, thật đẹp về tiếng đàn ba-la-lai-ca và tình hữu nghị thắm thiết, bền chặt.” (Khẳng định lại giá trị của bài thơ và cảm xúc).

• • b. Những điều gì ở bài thơ khiến người viết yêu thích hoặc xúc động?

→ Người viết yêu thích và xúc động vì:

• • • Bài thơ gợi lên bức tranh sông động (cảnh đêm sông Đà, tiếng đàn trong khung cảnh công trường).
    • Bài thơ tả tiếng đàn thật hay (như ngọn gió bình yên, như ngọn sóng, ngân dài theo dòng trăng loang loáng, có cung bậc khi dịu, khi náo nức, vang ngân).
    • Bài thơ giúp cảm nhận về tình hữu nghị cao đẹp giữa các quốc gia và công lao của những người bạn quốc tế trong việc xây dựng đất nước.
  • c. Tình cảm, cảm xúc của người viết được thể hiện qua những từ ngữ, câu văn nào?

→ Tình cảm, cảm xúc của người viết được thể hiện qua các từ ngữ, câu văn: “những ấn tượng đẹp”, “thật là hay!”, “Xúc động biết mấy!”, “thật hay, thật đẹp”, “tình hữu nghị thắm thiết, bền chặt.”

Đoạn văn thể hiện tình cảm, cảm xúc về một bài thơ thường có 3 phần:

• Mở đầu: Giới thiệu tên bài thơ, tên tác giả và ấn tượng của em về bài thơ.
• Triển khai: Nêu những cái hay, cái đẹp của bài thơ (tứ ngữ, hình ảnh, nhân vật, nội dung, ý nghĩa,…) và biểu lộ tình cảm, cảm xúc của em đối với bài thơ.
• Kết thúc: Nhấn mạnh, khẳng định lại một lần nữa tình cảm, cảm xúc của em đối với bài thơ.

G: Học sinh tự chọn bài thơ và chia sẻ. Ví dụ về bài “Nếu nhắm mắt”:

Nếu nhắm mắt nghĩ về cha mẹ

Sẽ được nghe nhiều tiếng chim hay

Tiếng rích rích chim sâu trong lá

Con chia vui vớí hót vứa hây.

Nếu nhắm mắt nghe bà kể chuyện

Sẽ được nhìn thấy các bà tiên

Thấy chú bé đi hài bảy dặm

Quả thị thơm cô Tấm rất hiền.

(Vũ Quần Phương)

Cảm nghĩ ví dụ: Bài thơ “Nếu nhắm mắt” của Vũ Quần Phương khiến em thấy rất xúc động và yêu thương gia đình hơn. Bài thơ gợi lên những hình ảnh đẹp đẽ và thân thương khi chúng ta nhắm mắt lại và nghĩ về cha mẹ, bà. Những kí ức và cảm xúc ấm áp về tuổi thơ, về tình yêu thương của người thân hiện lên thật rõ nét. Bài thơ cho em thấy rằng chỉ cần một khoảnh khắc tĩnh lặng, chúng ta có thể cảm nhận được rất nhiều điều tuyệt vời xung quanh mình và trân trọng những người thân yêu.

Học sinh có thể tìm đọc các câu chuyện về:

• Nhà văn Tô Hoài (tác giả “Dế Mèn phiêu lưu kí”)
• Nhà văn Kim Lân
• Nhà thơ Tố Hữu
• Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn
• Diễn viên Ngô Thanh Vân
• Đạo diễn Victor Vũ
• …