Giải SGK Khoa học tự nhiên lớp 6 Cánh diều Chủ đề 8 Bài 15: Khóa lưỡng phân (Trang 89-91)

Giới thiệu Bài 15: Khóa lưỡng phân

Sau khi tìm hiểu về sự đa dạng và các cấp độ phân loại của thế giới sống trong Bài 14, chúng ta sẽ tiếp tục khám phá một công cụ hữu ích giúp xác định tên và phân loại các loài sinh vật một cách khoa học: đó là “Khóa lưỡng phân”. Bài học này sẽ giúp các em hiểu cách xây dựng và sử dụng khóa lưỡng phân để nhận dạng các loài dựa trên những đặc điểm đặc trưng.

Để củng cố kiến thức đã học, các em có thể tham khảo thêm các bài giải khác của Sĩ Tử:

• Tổng hợp giải SGK Khoa học tự nhiên lớp 6 Cánh diều
• Giải SGK KHTN 6 Cánh diều: Bài 14 – Phân loại thế giới sống (Trang 84-88)

I. Khóa lưỡng phân là gì? (trang 89-90)

Em hãy giúp hai bạn ở hình 15.1 phân chia các loại đồ vật thành từng nhóm theo màu sắc và hình dạng.

Trả lời:

Quan sát hình 15.1 (trang 89 SGK), để giúp hai bạn phân chia các loại đồ vật (khối tròn xanh, khối vuông đỏ, khối tròn vàng, khối vuông xanh), chúng ta có thể thực hiện như sau:

Cách 1: Phân chia theo màu sắc trước

1. **Nhóm 1: Đồ vật màu xanh**
   • Khối tròn xanh
   • Khối vuông xanh
2. **Nhóm 2: Đồ vật màu đỏ**
   • Khối vuông đỏ
3. **Nhóm 3: Đồ vật màu vàng**
   • Khối tròn vàng

Sau đó, trong từng nhóm màu, chúng ta có thể tiếp tục phân chia theo hình dạng nếu cần (ví dụ: trong nhóm màu xanh, có khối tròn và khối vuông).

Cách 2: Phân chia theo hình dạng trước

1. **Nhóm 1: Đồ vật hình tròn**
   • Khối tròn xanh
   • Khối tròn vàng
2. **Nhóm 2: Đồ vật hình vuông**
   • Khối vuông đỏ
   • Khối vuông xanh

Tương tự, sau đó trong từng nhóm hình dạng, chúng ta có thể tiếp tục phân chia theo màu sắc.

Đây chính là ý tưởng cơ bản của khóa lưỡng phân: tại mỗi bước, chúng ta đưa ra hai lựa chọn đối lập nhau về một đặc điểm nào đó để chia tập hợp thành hai nhóm nhỏ hơn, cho đến khi mỗi nhóm chỉ còn một đối tượng cần nhận diện.

1. Quan sát hình 15.2 và khoá lưỡng phân (bảng 15.1), thực hiện từng bước của khoá lưỡng phân như hướng dẫn dưới đây.

Trả lời:

Quan sát hình 15.2 (trang 89 SGK) và thực hiện các bước của khóa lưỡng phân (bảng 15.1) để phân loại các con vật (chó, mèo, thỏ, cá vàng) như sau:

• **Bước 1a và 1b:** Chia động vật thành hai nhóm: động vật sống trên cạn và động vật sống dưới nước.
  • Đối chiếu trên hình 15.2, em sẽ nhận ra được động vật sống dưới nước là **Cá vàng**.
  • Nhóm động vật sống trên cạn bao gồm: Chó, Mèo, Thỏ. (Tiếp tục với bước 2)
• **Bước 2a và 2b:** Chia nhóm động vật sống trên cạn thành hai nhóm: động vật có tai nhỏ và động vật có tai lớn.
  • Đối chiếu trên hình 15.2, em nhận ra được động vật trên cạn, tai lớn là **Thỏ**.
  • Nhóm động vật trên cạn, có tai nhỏ bao gồm: Chó, Mèo. (Tiếp tục với bước 3)
• **Bước 3a và 3b:** Nhận ra động vật trên cạn, có tai nhỏ gồm có: động vật không thể sủa là **Mèo** và động vật có thể sủa là **Chó**.

Như vậy, chúng ta đã thành công trong việc xác định từng loài động vật bằng khóa lưỡng phân!

2. Những đặc điểm nào của sinh vật đã được sử dụng để phân loại động vật trong khoá lưỡng phân trên?

Trả lời:

Các đặc điểm của sinh vật đã được sử dụng để phân loại động vật trong khóa lưỡng phân trên (Bảng 15.1) là:

• **Môi trường sống:** Sống trên cạn hay sống dưới nước.
• **Kích thước tai:** Tai nhỏ hay tai lớn.
• **Tiếng kêu/Tập tính đặc trưng:** Có thể sủa hay không thể sủa.

Những đặc điểm này phải là những đặc điểm dễ quan sát và có tính đối lập rõ ràng để phân chia sinh vật thành hai nhóm tại mỗi bước.

Hãy hoàn thiện khoá lưỡng phân (bảng 15.2) để xác định tên mỗi loài cây, dựa vào đặc điểm lá cây trong hình 15.3.

Trả lời:

Dựa vào hình 15.3 (trang 90 SGK) và các đặc điểm của lá cây, tôi xin hoàn thiện Khóa lưỡng phân (Bảng 15.2) như sau:

Bảng 15.2. Khóa lưỡng phân phân loại cây dựa trên các đặc điểm của lá cây

Giải thích từng bước:

• **Bước 1:** Phân biệt lá không xẻ và lá xẻ.
  • 1a: Lá không xẻ (như bàng, dâu) -> đi đến bước 2.
  • 1b: Lá xẻ (như đu đủ, phượng) -> đi đến bước 3.
• **Bước 2:** Với lá không xẻ, phân biệt theo mép lá.
  • 2a: Mép lá nhẵn (Cây bàng).
  • 2b: Mép lá răng cưa (Cây dâu).
• **Bước 3:** Với lá xẻ, phân biệt theo kiểu xẻ.
  • 3a: Lá xẻ thành nhiều thuỳ, các thuỳ xẻ sâu (Cây đu đủ).
  • 3b: Lá xẻ thành nhiều thuỳ là những lá con, xếp dọc hai bên cuống lá (Cây phượng).

Khóa lưỡng phân là một công cụ rất hữu ích và trực quan để nhận diện các loài!

II. Thực hành xây dựng khóa lưỡng phân (trang 91)

Xây dựng cây phân loại và khóa lưỡng phân một số cây có trong vườn trường (hoặc công viên).

Chuẩn bị: Giấy, bút và kính lúp cầm tay.

Tiến hành:

Giả sử chúng ta chọn 4 loại cây phổ biến trong vườn trường hoặc công viên để xây dựng khóa lưỡng phân:

1. Cây Hoa Lan (ví dụ: Hồ điệp)
2. Cây Bàng
3. Cây Phượng
4. Cây Hoa Sen

Phân chia các cây có cùng đặc điểm giống nhau thành từng nhóm:

• **Đặc điểm 1: Môi trường sống**
  • Cây sống dưới nước: Cây Hoa Sen
  • Cây sống trên cạn: Cây Hoa Lan, Cây Bàng, Cây Phượng
• **Đặc điểm 2: Kiểu lá (với cây trên cạn)**
  • Lá nguyên, không xẻ: Cây Hoa Lan, Cây Bàng
  • Lá kép (xẻ thành nhiều lá con): Cây Phượng
• **Đặc điểm 3: Thân cây (với lá nguyên)**
  • Thân dạng củ/thân giả hành, sống phụ sinh: Cây Hoa Lan
  • Thân gỗ, lớn: Cây Bàng

Xây dựng cây phân loại:

Dựa vào các đặc điểm trên, ta có thể xây dựng cây phân loại như hình 15.4 gợi ý:

            Cây nhóm 1 (Sống dưới nước) ----> Cây Hoa Sen

            Cây nhóm 2 (Sống trên cạn)
                |
                +-- Cây nhóm 2a (Lá nguyên)
                |       |
                |       +-- Cây nhóm 2a.1 (Thân dạng củ/giả hành) ----> Cây Hoa Lan
                |       |
                |       +-- Cây nhóm 2a.2 (Thân gỗ lớn) ----> Cây Bàng
                |
                +-- Cây nhóm 2b (Lá kép) ----> Cây Phượng

Xây dựng khoá lưỡng phân:

Dựa trên cây phân loại đã xây dựng, ta xây dựng khóa lưỡng phân theo gợi ý trong bảng 15.3:

Bảng 15.3. Khóa lưỡng phân dùng để phân loại cây

Báo cáo:

Kính thưa cô giáo và các bạn, hôm nay, nhóm chúng em xin trình bày khóa lưỡng phân mà chúng em đã xây dựng để phân loại một số loại cây trong vườn trường. Khóa lưỡng phân này giúp chúng ta dễ dàng nhận diện từng cây dựa trên những đặc điểm dễ quan sát và đối lập nhau.

Qua quá trình thực hành, chúng em nhận thấy khóa lưỡng phân là một công cụ rất hữu ích và khoa học trong việc phân loại sinh vật. Nó không chỉ giúp chúng em ghi nhớ đặc điểm của từng loài mà còn rèn luyện tư duy logic, khả năng quan sát và phân tích. Chúng em hy vọng rằng khóa lưỡng phân này sẽ giúp các bạn hiểu rõ hơn về sự đa dạng của thế giới thực vật quanh ta.

Cảm ơn cô giáo và các bạn đã lắng nghe!

Đây là một hoạt động thực hành rất bổ ích, giúp các em học sinh áp dụng lý thuyết vào thực tiễn và phát triển kỹ năng quan sát, tư duy phân tích trong khoa học tự nhiên.