Giải SGK Khoa học tự nhiên lớp 6 Cánh diều Chủ đề 8 Bài 20: Vai trò của thực vật trong đời sống và trong tự nhiên (Trang 111-117)

Giới thiệu Chủ đề 8: Đa dạng thế giới sống

Sau khi đã khám phá sự đa dạng tuyệt vời của giới Thực vật, từ rêu, dương xỉ đến hạt trần, hạt kín trong Bài 19, chúng ta sẽ tiếp tục đi sâu tìm hiểu về tầm quan trọng của chúng trong Bài 20: “Vai trò của thực vật trong đời sống và trong tự nhiên”. Thực vật không chỉ làm đẹp cho không gian sống mà còn đóng vai trò then chốt trong việc duy trì sự sống trên Trái Đất, từ cung cấp oxy cho hô hấp đến điều hòa khí hậu và là nguồn sống cho muôn loài.

Bài học này sẽ giúp các em nhận thức rõ hơn về những lợi ích to lớn mà thực vật mang lại, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ và phát triển cây xanh.

Để hỗ trợ các em trong quá trình học tập, Sĩ Tử cung cấp các tài liệu giải bài tập và lời giải chi tiết cho bộ sách Cánh diều:

• Giải SGK KHTN 6 Cánh diều: Bài 19 – Đa dạng thực vật (Trang 106-110)
• Tổng hợp giải SGK Khoa học tự nhiên lớp 6 Cánh diều

I. Vai trò của thực vật đối với con người (trang 111-113)

Hãy kể về vai trò của thực vật đối với con người mà em biết.

Trả lời:

Thực vật đóng vai trò vô cùng quan trọng và không thể thiếu đối với con người trong mọi khía cạnh của đời sống. Dưới đây là một số vai trò tiêu biểu mà em biết:

• **Cung cấp lương thực, thực phẩm:** Thực vật là nguồn cung cấp lương thực chính (lúa, ngô, khoai, sắn) và thực phẩm hàng ngày (rau xanh, củ quả, trái cây, gia vị).
• **Cung cấp gỗ, sợi:** Gỗ từ cây dùng làm vật liệu xây dựng nhà cửa, đồ dùng, nội thất. Sợi từ cây bông, đay, gai dùng để dệt vải, làm quần áo.
• **Cung cấp thuốc:** Nhiều loại cây là dược liệu quý, được dùng để chữa bệnh, sản xuất thuốc (ví dụ: nhân sâm, đinh lăng, lá trầu không…).
• **Cung cấp bóng mát, làm cảnh:** Cây xanh mang lại bóng mát, điều hòa không khí, làm đẹp cảnh quan đô thị, công viên, nhà cửa.
• **Cung cấp nguyên liệu công nghiệp:** Cây cao su cho mủ, cây cà phê cho hạt, cây chè cho lá, cây mía cho đường…
• **Cung cấp oxy:** Thực vật thực hiện quá trình quang hợp, hấp thụ khí carbon dioxide và thải ra khí oxy, duy trì bầu khí quyển trong lành để con người và động vật hô hấp.

Hãy quan sát hình 20.1 và cho biết vai trò của thực vật đối với đời sống con người.

Trả lời:

Quan sát hình 20.1 (trang 111 SGK) mô tả “Một số vai trò của thực vật đối với đời sống con người”, chúng ta có thể thấy rõ các vai trò sau:

• **Hình 20.1a (Nông trại lúa):** Thực vật cung cấp **lương thực** (gạo từ cây lúa), là nguồn năng lượng chính cho con người.
• **Hình 20.1b (Vườn rau xanh):** Thực vật cung cấp **thực phẩm** (rau củ quả), bổ sung vitamin, khoáng chất và chất xơ cần thiết cho cơ thể.
• **Hình 20.1c (Cửa hàng gỗ):** Thực vật cung cấp **gỗ** dùng làm vật liệu xây dựng, đồ dùng gia đình (bàn ghế, giường tủ) và nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác.
• **Hình 20.1d (Sản phẩm từ bông):** Thực vật cung cấp **sợi** (bông) để dệt thành vải, may quần áo.
• **Hình 20.1e (Cây thuốc nam):** Thực vật cung cấp **dược liệu**, được sử dụng làm thuốc chữa bệnh hoặc nguyên liệu sản xuất thuốc.
• **Hình 20.1f (Cây xanh đô thị):** Thực vật có vai trò **làm cảnh, trang trí, tạo bóng mát, điều hòa không khí**, mang lại không gian sống trong lành và đẹp đẽ cho con người.

Những hình ảnh này minh họa sinh động tầm quan trọng đa dạng của thực vật đối với cuộc sống hàng ngày của chúng ta.

1. Kể tên một số cây có ở địa phương em và nêu vai trò sử dụng của chúng theo bảng 20.1.

Trả lời:

Để hoàn thiện bảng này, em cần tự kể tên các cây có ở địa phương mình. Dưới đây là ví dụ minh họa cho bảng 20.1, với một số cây phổ biến ở nhiều địa phương Việt Nam, và ví dụ cụ thể cho Đà Nẵng, Ninh Bình, Đắk Lắk:

Bảng 20.1: Vai trò sử dụng của một số cây

2. Sưu tầm thông tin, tranh ảnh về những thực vật quý hiếm của địa phương hoặc của nước ta mà em biết. (lấy 3 ví dụ tại Đà Nẵng, Ninh Bình, Đắk Lắk)

Trả lời:

Dưới đây là thông tin và mô tả về một số loài thực vật quý hiếm ở Việt Nam, đặc biệt là tại các địa phương được yêu cầu:

1. Pơ mu (*Fokienia hodginsii*) – Ví dụ ở Đà Nẵng (vùng núi Bà Nà – Núi Chúa)

• **Thông tin:** Pơ mu là loài cây gỗ lớn, quý hiếm, thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae). Gỗ Pơ mu có mùi thơm đặc trưng, vân gỗ đẹp, không bị mối mọt, thường được dùng trong xây dựng và làm đồ mỹ nghệ cao cấp. Cây Pơ mu được xếp vào nhóm IIA trong danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm của Việt Nam.
• **Tình trạng:** Số lượng quần thể tự nhiên đang bị suy giảm nghiêm trọng do khai thác quá mức. Tại Đà Nẵng, Pơ mu còn sót lại ở khu vực rừng nguyên sinh Bà Nà – Núi Chúa.
• **Hình ảnh (mô tả):** Cây thân gỗ lớn, thẳng, vỏ màu nâu xám, nứt dọc. Lá nhỏ hình vảy, mọc áp sát cành. Quả hình cầu hoặc hình trứng, chứa hạt có cánh.

2. Bách xanh (*Calocedrus macrolepis*) – Ví dụ ở Ninh Bình (Vườn Quốc gia Cúc Phương)

• **Thông tin:** Bách xanh là loài cây gỗ quý hiếm thuộc họ Hoàng đàn, được xếp vào nhóm IIA. Gỗ bách xanh rất bền, có mùi thơm đặc trưng, được sử dụng trong xây dựng, làm đồ thờ cúng, đồ mỹ nghệ. Loài này phân bố chủ yếu ở các vùng núi đá vôi phía Bắc Việt Nam.
• **Tình trạng:** Bị khai thác nhiều dẫn đến suy giảm nghiêm trọng. Vườn Quốc gia Cúc Phương là một trong những nơi còn bảo tồn được loài này.
• **Hình ảnh (mô tả):** Cây gỗ lớn, thân thẳng, vỏ màu nâu đỏ, nứt dọc. Lá nhỏ, hình vảy, xếp đối xứng trên cành non. Nón cái hình trứng hoặc hình cầu, có vảy dày.

3. Cẩm lai (*Dalbergia oliveri*) – Ví dụ ở Đắk Lắk (khu vực Tây Nguyên)

• **Thông tin:** Cẩm lai là loài cây gỗ lớn, thuộc họ Đậu (Fabaceae), được xếp vào nhóm IIA. Gỗ cẩm lai rất cứng, chắc, bền, có vân gỗ đẹp và màu sắc từ nâu hồng đến tím sẫm, thường được dùng để làm đồ nội thất, đồ mỹ nghệ cao cấp. Đây là một trong những loại gỗ quý giá nhất ở Việt Nam.
• **Tình trạng:** Nạn khai thác trái phép đã làm suy giảm đáng kể số lượng cây cẩm lai trong tự nhiên.
• **Hình ảnh (mô tả):** Cây thân gỗ lớn, cao. Lá kép lông chim, lá chét hình bầu dục. Hoa nhỏ màu trắng hoặc tím nhạt. Quả là quả đậu dẹt, chứa hạt.

Việc bảo vệ những loài thực vật quý hiếm này là trách nhiệm của mỗi chúng ta để duy trì đa dạng sinh học và nguồn tài nguyên thiên nhiên của đất nước.

II. Vai trò của thực vật trong tự nhiên (trang 113-116)

1. Dựa vào bảng 20.2, hãy cho biết các yếu tố khí hậu ở nơi có nhiều thực vật và nơi có ít thực vật khác nhau như thế nào.

Trả lời:

Để trả lời câu hỏi này, tôi cần hình ảnh hoặc nội dung của “bảng 20.2”. Tuy nhiên, dựa trên kiến thức phổ thông về vai trò của thực vật đối với khí hậu, tôi có thể giả định nội dung của bảng 20.2 sẽ so sánh các yếu tố khí hậu giữa vùng có rừng/thực vật phong phú và vùng trống đồi trọc/ít thực vật. Từ đó, ta có thể nhận thấy sự khác biệt như sau:

2. Em rút ra kết luận gì về vai trò của thực vật đối với khí hậu?

Trả lời:

Từ sự so sánh trên, có thể rút ra kết luận quan trọng về vai trò của thực vật đối với khí hậu như sau:

Thực vật đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc **điều hòa khí hậu và làm cho khí hậu trở nên ôn hòa, thuận lợi hơn cho sự sống**. Cụ thể, thực vật giúp:

• **Làm giảm nhiệt độ:** Bằng cách che phủ bề mặt đất, hạn chế sự hấp thụ nhiệt của đất, và đặc biệt là thông qua quá trình thoát hơi nước, thực vật làm cho không khí xung quanh mát mẻ hơn.
• **Tăng độ ẩm không khí:** Quá trình thoát hơi nước của thực vật bổ sung hơi nước vào không khí, làm tăng độ ẩm. Điều này giúp giảm khô hạn và tạo điều kiện thuận lợi cho lượng mưa.
• **Tạo ra và duy trì lượng oxy:** Qua quang hợp, thực vật hấp thụ khí carbon dioxide và giải phóng khí oxy, duy trì sự cân bằng các khí trong bầu khí quyển, giúp giảm hiệu ứng nhà kính và duy trì sự sống.
• **Giảm tốc độ gió và cản bụi:** Tán lá cây làm giảm tốc độ gió, hạn chế hiện tượng xói mòn đất. Lá cây còn có khả năng giữ lại bụi bẩn, làm cho không khí trong lành hơn.

Nói tóm lại, thực vật là “lá phổi xanh” và “điều hòa không khí tự nhiên” của Trái Đất, giữ cho môi trường sống ổn định và thích hợp cho các sinh vật.

Quan sát hình 20.3 và giải thích vì sao cần trồng nhiều cây xanh.

Trả lời:

Quan sát hình 20.3 (trang 113 SGK) mô tả “Lá cây giúp điều hòa không khí” và dựa vào kiến thức về vai trò của thực vật, chúng ta cần trồng nhiều cây xanh vì những lí do sau:

• **Cung cấp oxy và hấp thụ carbon dioxide:** Đây là vai trò quan trọng nhất. Cây xanh thực hiện quang hợp, hấp thụ khí carbon dioxide (một loại khí gây hiệu ứng nhà kính và ô nhiễm) và thải ra khí oxy cần thiết cho hô hấp của con người và động vật. Trồng nhiều cây xanh giúp làm sạch không khí, giảm ô nhiễm và chống biến đổi khí hậu.
• **Điều hòa khí hậu:** Cây xanh giúp giảm nhiệt độ không khí, tăng độ ẩm, tạo bóng mát, mang lại cảm giác dễ chịu, đặc biệt là trong môi trường đô thị. Rừng cây còn giúp điều hòa lượng mưa, giảm nguy cơ hạn hán.
• **Chống xói mòn đất, lũ lụt:** Hệ rễ cây bám chặt vào đất giúp giữ đất, ngăn chặn xói mòn do mưa lũ. Tán lá cây làm giảm sức va đập của hạt mưa, thân cây làm cản dòng chảy, từ đó hạn chế lũ lụt.
• **Tạo môi trường sống:** Cây xanh là nơi ở, nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật, góp phần duy trì đa dạng sinh học.
• **Làm sạch môi trường:** Lá cây có khả năng giữ lại bụi bẩn và các chất ô nhiễm trong không khí, giúp không khí trong lành hơn.
• **Cung cấp tài nguyên và làm đẹp cảnh quan:** Cung cấp gỗ, thuốc, thực phẩm và làm đẹp cho cảnh quan thiên nhiên, đô thị.

Vì những lợi ích to lớn này, việc trồng và bảo vệ cây xanh là hành động thiết yếu để bảo vệ môi trường và duy trì sự sống bền vững trên Trái Đất.

Dựa vào kiến thức đã học về oxygen và không khí, em hãy cho biết điều gì sẽ xảy ra nếu như cây xanh trên Trái Đất bị chặt phá quá mức. Khi đó lượng oxygen trong không khí thay đổi như thế nào?

Trả lời:

Nếu cây xanh trên Trái Đất bị chặt phá quá mức, những hậu quả nghiêm trọng sau đây sẽ xảy ra:

1. **Thay đổi lượng oxygen và carbon dioxide trong không khí:**
   • **Lượng oxygen giảm mạnh:** Cây xanh là nhà máy sản xuất oxygen chính của Trái Đất thông qua quá trình quang hợp. Nếu cây xanh bị chặt phá, quá trình này sẽ bị suy yếu nghiêm trọng, dẫn đến lượng oxygen trong không khí giảm đi đáng kể. Điều này đe dọa trực tiếp sự sống của con người và hầu hết các loài động vật vì chúng ta cần oxygen để hô hấp.
   • **Lượng carbon dioxide tăng cao:** Cây xanh hấp thụ carbon dioxide. Khi không còn cây xanh để hấp thụ, lượng carbon dioxide do các hoạt động của con người (đốt nhiên liệu hóa thạch, công nghiệp) và các quá trình tự nhiên (hô hấp của động vật, phân hủy chất hữu cơ) thải ra sẽ tích tụ trong khí quyển, gây ra hiệu ứng nhà kính và làm Trái Đất nóng lên.
2. **Biến đổi khí hậu nghiêm trọng:** Sự tăng lên của carbon dioxide và các khí nhà kính khác sẽ đẩy nhanh tốc độ nóng lên toàn cầu, gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán kéo dài, lũ lụt nghiêm trọng, bão lớn, băng tan, mực nước biển dâng cao.
3. **Suy giảm đa dạng sinh học:** Rừng là môi trường sống của hàng triệu loài động vật và thực vật khác. Việc chặt phá rừng sẽ phá hủy môi trường sống, khiến nhiều loài bị tuyệt chủng.
4. **Xói mòn đất và hoang mạc hóa:** Rễ cây giữ đất. Khi cây bị chặt phá, đất sẽ mất đi lớp che phủ và khả năng giữ nước, dễ bị xói mòn bởi mưa và gió, dẫn đến bạc màu đất, sạt lở đất và hoang mạc hóa.
5. **Thiếu hụt tài nguyên:** Mất đi nguồn gỗ, thuốc, thực phẩm và các sản phẩm khác từ thực vật.

Tóm lại, việc chặt phá cây xanh quá mức sẽ gây ra một thảm họa môi trường và sinh thái trên quy mô toàn cầu, đe dọa nghiêm trọng sự tồn tại của sự sống, bao gồm cả con người.

Quan sát hình 20.4 và cho biết khi có mưa lớn, điều gì sẽ xảy ra với đất ở trên đồi không có hoặc ít cây che phủ. Cần làm gì để khắc phục điều đó?

Trả lời:

Quan sát hình 20.4 (trang 114 SGK) mô tả “Sạt lở đất do mưa lớn ở đồi trọc” ta thấy rõ hậu quả của việc không có cây xanh che phủ:

• **Điều gì sẽ xảy ra với đất ở trên đồi không có hoặc ít cây che phủ khi có mưa lớn?**
  • **Sạt lở đất, xói mòn đất:** Khi không có cây xanh che phủ, nước mưa rơi trực tiếp xuống mặt đất với lực lớn. Lớp đất mặt tơi xốp sẽ bị rửa trôi nhanh chóng. Đồng thời, không có hệ rễ cây bám giữ, đất sẽ trở nên lỏng lẻo, dễ bị trượt xuống theo sườn dốc khi bị ngấm nước bão hòa, gây ra hiện tượng sạt lở đất, lũ bùn.
  • **Đất bạc màu:** Lớp đất màu mỡ trên cùng bị cuốn trôi, khiến đất trở nên bạc màu, nghèo dinh dưỡng, khó trồng trọt.
  • **Lũ quét, lũ lụt:** Nước mưa không được cây cối giữ lại, sẽ chảy xiết trên bề mặt, đổ dồn xuống các sông suối, gây ra lũ quét, lũ lụt ở vùng hạ lưu.
• **Cần làm gì để khắc phục điều đó?**
  • **Trồng rừng và phủ xanh đất trống đồi trọc:** Đây là biện pháp quan trọng nhất và hiệu quả nhất. Ưu tiên trồng các loài cây có hệ rễ sâu, tán lá rộng để giữ đất và làm chậm dòng chảy của nước mưa.
  • **Áp dụng các biện pháp canh tác bền vững:** Xây dựng các bậc thang, đường đồng mức trên đất dốc để hạn chế xói mòn.
  • **Hạn chế chặt phá rừng:** Nghiêm cấm các hành vi khai thác gỗ trái phép, đốt rừng làm nương rẫy.
  • **Bảo vệ rừng đầu nguồn:** Đặc biệt quan trọng đối với các khu vực có nguy cơ cao về sạt lở, lũ lụt.
  • **Tuyên truyền, nâng cao ý thức cộng đồng:** Về tầm quan trọng của việc bảo vệ rừng và trồng cây xanh.

Việc trồng cây xanh không chỉ là bảo vệ môi trường mà còn là bảo vệ tính mạng và tài sản của con người, đặc biệt ở các khu vực miền núi, sườn dốc.

Quan sát hình 20.5, 20.6 và cho biết vai trò của thực vật đối với động vật.

Trả lời:

Quan sát hình 20.5 (Mối quan hệ thức ăn giữa thực vật và động vật) và hình 20.6 (Rừng cây là nơi ở của nhiều loài động vật) trang 114, 115 SGK, chúng ta thấy thực vật đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với động vật, cụ thể là:

1. **Cung cấp thức ăn:**
   • Thực vật là nguồn thức ăn trực tiếp cho các loài động vật ăn cỏ (động vật ăn thực vật) như hươu, nai, thỏ, trâu, bò, sâu bướm… Chúng ăn lá, thân, củ, quả, hạt của cây.
   • Động vật ăn thịt gián tiếp phụ thuộc vào thực vật, vì chúng ăn các loài động vật ăn cỏ. Do đó, thực vật là mắt xích đầu tiên và cơ bản nhất trong mọi chuỗi thức ăn trên cạn và cả dưới nước.
2. **Cung cấp nơi ở (môi trường sống):**
   • Thực vật, đặc biệt là cây cối trong rừng, tạo ra môi trường sống đa dạng cho vô số loài động vật. Cây cung cấp nơi trú ẩn, làm tổ, sinh sản, ẩn nấp khỏi kẻ thù và các điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
   • Ví dụ: chim làm tổ trên cành cây, khỉ sống trên cây, các loài côn trùng ẩn mình dưới lá, thân cây, hoặc trong lòng đất dưới gốc cây.
3. **Cung cấp oxygen:** Cũng như con người, hầu hết động vật cần oxygen để hô hấp. Thực vật thải ra oxygen trong quá trình quang hợp, duy trì bầu khí quyển giàu oxygen cần thiết cho sự sống của động vật.

Chính vì những vai trò này, sự tồn tại và phát triển của giới động vật phụ thuộc trực tiếp và gián tiếp vào giới thực vật.

Nêu một số ví dụ về những động vật mà nơi ở của chúng là thực vật theo bảng 20.3.

Trả lời:

Hoàn thiện bảng 20.3 về nơi ở của động vật trên thực vật:

Bảng 20.3: Nơi ở của động vật trên thực vật

Lấy ví dụ tên con vật và tên cây mà con vật đó sử dụng làm thức ăn. Nêu rõ bộ phận của cây mà con vật đó sử dụng theo gợi ý trong bảng 20.4.

Trả lời:

Hoàn thiện bảng 20.4 về thức ăn từ thực vật của động vật:

Bảng 20.4: Bộ phận của cây mà con vật sử dụng làm thức ăn

III. Bảo vệ đa dạng thực vật (trang 116-117)

Hãy tìm hiểu về những biện pháp giữ an toàn cho cơ thể khi tiếp xúc với thực vật có chứa chất độc.

Trả lời:

Việc tiếp xúc với thực vật có chứa chất độc (thực vật gây ngứa, gây dị ứng, hoặc thực vật độc nếu ăn phải) có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe. Để giữ an toàn cho cơ thể, cần thực hiện các biện pháp sau:

1. **Tuyệt đối không ăn thực vật lạ:** Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Không bao giờ ăn bất kỳ loại cây, quả, nấm dại nào nếu không chắc chắn 100% chúng an toàn và có thể ăn được. Ngộ độc thực vật thường rất nguy hiểm, thậm chí gây tử vong.
2. **Đeo găng tay, mặc quần áo dài:** Khi làm vườn, đi rừng, hoặc tiếp xúc với cây cối lạ, nên đeo găng tay, mặc quần áo dài tay, đội mũ để che chắn da, tránh tiếp xúc trực tiếp với nhựa cây, lông ngứa hoặc các phần cây có thể gây dị ứng.
3. **Không chạm tay vào mắt, mũi, miệng:** Sau khi chạm vào cây cối lạ, tuyệt đối không đưa tay lên mắt, mũi, miệng trước khi rửa tay sạch sẽ bằng xà phòng và nước.
4. **Tìm hiểu thông tin về cây cối xung quanh:** Đặc biệt nếu sống ở khu vực có nhiều cây dại. Biết tên và đặc điểm của các cây độc phổ biến trong vùng sẽ giúp phòng tránh hiệu quả.
5. **Cẩn trọng với trẻ em và vật nuôi:** Trẻ em và vật nuôi thường có xu hướng tò mò, khám phá bằng miệng. Cần đặc biệt chú ý, không để chúng tiếp xúc hoặc ăn phải các loại cây cảnh trong nhà hoặc cây dại ngoài vườn có thể chứa độc tố.
6. **Sơ cứu và cấp cứu khi bị ngộ độc/dị ứng:**
   • **Nếu tiếp xúc da:** Rửa sạch vùng da bị ảnh hưởng bằng xà phòng và nước ấm nhiều lần. Nếu có mẩn đỏ, ngứa, sưng tấy, có thể dùng thuốc bôi ngoài da theo chỉ dẫn của dược sĩ hoặc bác sĩ.
   • **Nếu ăn phải:** Gây nôn (nếu người bệnh còn tỉnh táo và không có chống chỉ định), cho uống nước muối loãng. Sau đó, đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất NGAY LẬP TỨC kèm theo mẫu cây/quả đã ăn nếu có thể để bác sĩ chẩn đoán chính xác.

Phòng tránh luôn là ưu tiên hàng đầu khi tiếp xúc với thực vật lạ hoặc nghi ngờ có độc.

Hãy tìm hiểu các thông tin về tác hại và các bệnh do hút thuốc lá.

Trả lời:

Thuốc lá, mặc dù là sản phẩm từ cây thuốc lá (một loài thực vật), nhưng lại là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra bệnh tật và tử vong trên toàn cầu. Các tác hại và bệnh do hút thuốc lá là vô cùng nghiêm trọng:

a) Tác hại của hút thuốc lá:

1. **Đối với sức khỏe người hút (chủ động):**
   • **Hệ hô hấp:** Gây ho mãn tính, viêm phế quản mãn tính, khí phế thũng, ung thư phổi (nguy cơ cao gấp 10-20 lần người không hút), ung thư vòm họng, ung thư thanh quản.
   • **Hệ tim mạch:** Tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, cao huyết áp, xơ vữa động mạch. Carbon monoxide trong khói thuốc làm giảm lượng oxy trong máu, buộc tim phải làm việc nhiều hơn.
   • **Hệ tiêu hóa:** Gây ung thư thực quản, ung thư dạ dày, viêm loét dạ dày tá tràng.
   • **Hệ tiết niệu, sinh dục:** Gây ung thư bàng quang, ung thư thận. Ở nam giới, gây rối loạn cương dương, giảm chất lượng tinh trùng. Ở nữ giới, gây vô sinh, mãn kinh sớm, tăng nguy cơ ung thư cổ tử cung.
   • **Hệ thần kinh:** Gây giảm trí nhớ, đột quỵ.
   • **Da và răng:** Da lão hóa sớm, răng ố vàng, hôi miệng.
   • **Hệ miễn dịch:** Suy yếu hệ miễn dịch, dễ mắc các bệnh nhiễm trùng.
2. **Đối với sức khỏe người không hút (thụ động – hít phải khói thuốc):**
   • Tăng nguy cơ mắc các bệnh tương tự người hút thuốc lá chủ động (ung thư phổi, bệnh tim mạch, viêm đường hô hấp…).
   • Ở trẻ em, gây viêm phổi, viêm phế quản, hen suyễn, chậm phát triển, tăng nguy cơ đột tử ở trẻ sơ sinh.
3. **Tác hại kinh tế và xã hội:**
   • Gia tăng chi phí y tế để điều trị các bệnh liên quan đến thuốc lá.
   • Giảm năng suất lao động do bệnh tật.
   • Gây cháy nổ.
   • Ảnh hưởng đến môi trường (tàn thuốc, vỏ bao thuốc).

b) Các bệnh do hút thuốc lá:

• Ung thư (phổi, vòm họng, thanh quản, thực quản, dạ dày, bàng quang…).
• Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD), viêm phế quản mãn tính, khí phế thũng.
• Bệnh tim mạch (nhồi máu cơ tim, đột quỵ, cao huyết áp, xơ vữa động mạch).
• Đái tháo đường type 2.
• Đục thủy tinh thể, thoái hóa điểm vàng.
• Viêm loét dạ dày tá tràng.
• Loãng xương.
• Vô sinh.

Vì những tác hại và bệnh tật khủng khiếp này, việc phòng chống tác hại của thuốc lá là một ưu tiên hàng đầu của y tế công cộng. Cách tốt nhất là không bao giờ bắt đầu hút thuốc, và nếu đang hút, hãy cai thuốc lá càng sớm càng tốt.

Quan sát hình 20.7 và cho biết chúng ta cần làm gì để môi trường sống có thêm nhiều thực vật.

Trả lời:

Quan sát hình 20.7 (trang 116 SGK) mô tả “Trồng cây gây rừng” cho thấy một hoạt động tích cực để tăng cường thực vật. Để môi trường sống có thêm nhiều thực vật, chúng ta cần thực hiện các hành động sau:

1. **Trồng cây xanh:**
   • Trồng cây ở nhà, trường học, công viên, trên đường phố.
   • Tổ chức các phong trào “Tết trồng cây”, “Ngày Chủ nhật xanh”…
   • Khuyến khích mỗi gia đình, mỗi cá nhân trồng và chăm sóc ít nhất một cây xanh.
2. **Bảo vệ rừng hiện có:**
   • Nghiêm cấm và ngăn chặn các hành vi chặt phá rừng trái phép, đốt rừng làm nương rẫy, săn bắt động vật hoang dã.
   • Phòng cháy chữa cháy rừng hiệu quả.
   • Tuyên truyền, nâng cao ý thức bảo vệ rừng trong cộng đồng.
3. **Phủ xanh đất trống đồi trọc:**
   • Thực hiện các dự án trồng rừng trên các vùng đất bị hoang hóa, đồi núi trọc.
   • Phục hồi các hệ sinh thái rừng bị suy thoái.
4. **Tiết kiệm và tái chế các sản phẩm từ gỗ:**
   • Sử dụng gỗ và sản phẩm từ gỗ một cách hợp lý, tiết kiệm.
   • Khuyến khích sử dụng các sản phẩm tái chế, giảm nhu cầu khai thác gỗ mới.
5. **Giáo dục và nâng cao nhận thức:** Tổ chức các buổi học ngoại khóa, hoạt động cộng đồng để giáo dục học sinh và người dân về vai trò của thực vật và tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường.

Mỗi hành động nhỏ của chúng ta đều góp phần tạo nên một môi trường xanh, sạch, đẹp và bền vững hơn.

1. Kể những hoạt động trồng và bảo vệ cây xanh ở địa phương em.

Trả lời:

Tại nhiều địa phương ở Việt Nam, các hoạt động trồng và bảo vệ cây xanh diễn ra thường xuyên. Dưới đây là một số hoạt động tiêu biểu mà em có thể thấy hoặc tham gia:

• **Phong trào “Tết trồng cây đời đời nhớ ơn Bác Hồ”:** Hàng năm, vào dịp đầu xuân, người dân, học sinh, cán bộ công nhân viên chức đều tham gia trồng cây ở nhiều nơi như công viên, trường học, ven đường, các khu đô thị mới.
• **Các hoạt động của Đoàn, Đội, Hội thanh niên:** Tổ chức các chiến dịch “Ngày Chủ nhật xanh”, “Mùa hè xanh” với các hoạt động như trồng cây ven đường, dọn dẹp rác thải, chăm sóc cây xanh trong khuôn viên trường học, khu dân cư.
• **Trồng cây tại nhà và khu dân cư:** Mỗi gia đình tự trồng cây cảnh, cây ăn quả, cây bóng mát trong vườn nhà hoặc khuôn viên sống. Các tổ dân phố thường có các buổi phát động trồng cây, chăm sóc cây xanh ở các khu vực chung.
• **Các dự án trồng rừng và phục hồi rừng:** Ở các vùng có rừng hoặc đồi núi trọc, các đơn vị quản lý rừng, kiểm lâm và cộng đồng địa phương thường có các dự án trồng lại rừng, chống sạt lở.
• **Tuyên truyền bảo vệ rừng và phòng cháy chữa cháy rừng:** Các hoạt động tuyên truyền về luật bảo vệ rừng, tác hại của chặt phá rừng, và các biện pháp phòng cháy chữa cháy rừng được thực hiện thường xuyên, đặc biệt ở các tỉnh có diện tích rừng lớn như Nghệ An, Đắk Lắk.

Đây là những hoạt động thiết thực góp phần xây dựng môi trường xanh bền vững tại địa phương.

2. Sưu tầm các bức tranh, ảnh hoặc vẽ hình thể hiện hoạt động tích cực của học sinh với việc trồng và chăm sóc cây xanh. (Nghệ An, Khánh Hòa, TPHCM)

Trả lời:

Đây là một hoạt động thực hành sáng tạo. Em có thể tìm kiếm các hình ảnh trên internet hoặc tự vẽ dựa trên các hoạt động thực tế. Dưới đây là mô tả gợi ý về những hình ảnh có thể sưu tầm hoặc vẽ, mang tính đặc trưng cho từng địa phương:

Tại Nghệ An (tỉnh có diện tích rừng lớn)

• **Hình ảnh:** Các em học sinh mặc đồng phục, đội mũ, cầm cuốc xẻng nhỏ, đang cùng thầy cô giáo trồng cây con trên một ngọn đồi hoặc ven đường nông thôn. Phía xa là những hàng cây mới trồng hoặc rừng xanh. Có thể có khẩu hiệu “Tết trồng cây”, “Bảo vệ màu xanh quê hương”.
• **Ý nghĩa:** Thể hiện sự chung tay của thế hệ trẻ trong việc phủ xanh đồi trọc, bảo vệ rừng, đặc biệt ở một tỉnh có vai trò quan trọng về lâm nghiệp như Nghệ An.

Tại Khánh Hòa (tỉnh ven biển, có nhiều khu du lịch)

• **Hình ảnh:** Học sinh đang chăm sóc cây xanh trong khuôn viên trường học hoặc khu du lịch, công viên ven biển. Các em có thể đang tưới cây, nhổ cỏ, hoặc nhặt rác xung quanh gốc cây. Phong cảnh có thể có hàng dừa, bãi biển phía sau.
• **Ý nghĩa:** Nhấn mạnh vai trò của cây xanh trong việc làm đẹp cảnh quan du lịch, bảo vệ môi trường biển, và ý thức giữ gìn không gian xanh sạch đẹp.

Tại TP. Hồ Chí Minh (đô thị lớn, đông dân)

• **Hình ảnh:** Các bạn học sinh đang tham gia một dự án “Vườn trường em” hoặc “Công viên nhỏ” trên sân thượng, ban công của một khu chung cư, hoặc trong một khu đất trống đô thị. Các em có thể đang trồng rau, hoa trong thùng xốp, hoặc tưới cây trên các bức tường xanh.
• **Ý nghĩa:** Phản ánh sự sáng tạo, thích nghi của học sinh trong việc tạo mảng xanh trong môi trường đô thị chật hẹp, góp phần cải thiện chất lượng không khí và không gian sống.

Những hình ảnh này đều thể hiện tinh thần trách nhiệm và hành động tích cực của thế hệ trẻ đối với môi trường.

Hãy tìm hiểu về nguyên nhân có thể làm cho diện tích rừng và đa dạng thực vật bị suy giảm.

Trả lời:

Diện tích rừng và đa dạng thực vật trên Trái Đất đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân, chủ yếu đến từ các hoạt động của con người:

1. **Khai thác rừng trái phép và quá mức:** Đây là nguyên nhân hàng đầu. Nhu cầu về gỗ cho xây dựng, đồ nội thất, giấy, và các sản phẩm khác đã dẫn đến việc khai thác gỗ bừa bãi, không có kế hoạch tái tạo, làm cạn kiệt tài nguyên rừng.
2. **Chuyển đổi mục đích sử dụng đất:**
   • **Phá rừng làm nương rẫy:** Đặc biệt ở các vùng núi, đồng bào dân tộc thiểu số còn áp dụng phương pháp canh tác du canh, đốt rừng làm nương rẫy, gây mất rừng quy mô lớn.
   • **Mở rộng đất nông nghiệp:** Để đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm cho dân số ngày càng tăng, nhiều diện tích rừng bị chuyển đổi thành đất canh tác (trồng lúa, ngô, cà phê, cao su…).
   • **Xây dựng cơ sở hạ tầng và đô thị hóa:** Xây dựng đường sá, nhà máy, khu công nghiệp, khu đô thị, hồ chứa nước… làm mất đi diện tích rừng tự nhiên.
3. **Cháy rừng:**
   • **Do tự nhiên:** Sét đánh, nhiệt độ cao kéo dài gây khô hạn.
   • **Do con người:** Bất cẩn khi đốt rác, đốt nương làm rẫy, vứt tàn thuốc lá, hoặc phá hoại có chủ đích. Cháy rừng tàn phá diện tích lớn rừng, tiêu diệt cả cây lớn và cây con, gây suy giảm đa dạng thực vật và động vật.
4. **Biến đổi khí hậu:**
   • **Hạn hán kéo dài:** Gây khô héo, chết cây, tăng nguy cơ cháy rừng.
   • **Lũ lụt, sạt lở đất:** Phá hủy cây cối và cuốn trôi lớp đất màu mỡ, cản trở sự tái sinh của thực vật.
   • **Nhiệt độ tăng:** Ảnh hưởng đến chu trình sống và phân bố của nhiều loài thực vật, khiến một số loài không thể thích nghi.
5. **Sự xâm lấn của các loài ngoại lai:** Một số loài thực vật ngoại lai xâm lấn có thể cạnh tranh, lấn át và đẩy lùi các loài bản địa, làm giảm đa dạng thực vật.
6. **Ô nhiễm môi trường:** Ô nhiễm đất, nước, không khí do công nghiệp, nông nghiệp sử dụng hóa chất… có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và sự phát triển của thực vật.

Việc nhận diện rõ các nguyên nhân này là bước đầu tiên để đưa ra các giải pháp hiệu quả nhằm bảo vệ và phục hồi diện tích rừng cũng như đa dạng thực vật trên toàn cầu.