Giải SGK Khoa học tự nhiên lớp 6 Cánh diều Chủ đề 9 Bài 27: Lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc (Trang 140-141)

Giới thiệu Chủ đề 9: Lực

Sau khi đã nắm vững khái niệm cơ bản về lực và các tác dụng đa dạng của nó lên vật (làm thay đổi tốc độ, hướng chuyển động, hoặc làm biến dạng vật), chúng ta sẽ đi sâu hơn vào việc phân loại các loại lực. Trong Bài 27 này, các em sẽ tìm hiểu về **Lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc**. Điều này giúp chúng ta nhận ra rằng, không phải lúc nào lực cũng cần có sự “chạm” trực tiếp giữa các vật để có thể phát huy tác dụng. Sẽ có những loại lực “bí ẩn” hơn, có khả năng tương tác từ xa mà không cần bất kỳ sự tiếp xúc vật lí nào. Việc phân biệt hai loại lực này không chỉ làm phong phú thêm kiến thức về lực mà còn giúp các em hiểu rõ hơn về các hiện tượng tự nhiên xung quanh mình.

Để hỗ trợ các em trong quá trình học tập, Sĩ Tử cung cấp các tài liệu giải bài tập và lời giải chi tiết cho bộ sách Cánh diều:

• Giải SGK KHTN 6 Cánh diều: Bài 26 – Lực và tác dụng của lực (Trang 137-139)
• Tổng hợp giải SGK Khoa học tự nhiên lớp 6 Cánh diều
• Tài liệu học tập lớp 6

I. Lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc (trang 140)

Treo một vật nhỏ bằng sắt vào giá đỡ như hình 27.1a.

a) Dùng tay kéo nhẹ vật để dây treo lệch khỏi phương thẳng đứng như hình 27.1b. Buông tay cho vật trở lại đứng yên như cũ.

Khi dùng tay kéo nhẹ vật (như hình 27.1b), tay của chúng ta đã tác dụng một lực trực tiếp lên vật. Đây là một ví dụ về **lực tiếp xúc**, vì có sự chạm trực tiếp giữa tay và vật (hoặc dây treo vật).

Khi buông tay, vật trở lại đứng yên ở vị trí ban đầu (phương thẳng đứng). Lúc này, lực kéo của tay không còn nữa, và vật chịu tác dụng của lực hút của Trái Đất (trọng lực) kéo nó xuống và lực căng của dây giữ nó lại.

b) Đưa từ từ một thanh nam châm lại gần vật sao cho dây treo lệch khỏi phương thẳng đứng như hình 27.1c. Để làm cho dây treo vật lệch khỏi phương thẳng đứng có nhất thiết phải chạm thanh nam châm vào vật không?

Trả lời:

Dựa vào hình 27.1c, khi đưa thanh nam châm lại gần vật bằng sắt (mà không cần chạm vào), vật vẫn bị hút và dây treo lệch khỏi phương thẳng đứng. Điều này chứng tỏ:

• **Không nhất thiết phải chạm thanh nam châm vào vật** để làm cho dây treo vật lệch khỏi phương thẳng đứng.

Hiện tượng này minh họa cho khái niệm **lực không tiếp xúc**. Lực từ của nam châm có thể tác dụng lên vật bằng sắt từ một khoảng cách nhất định mà không cần tiếp xúc vật lí trực tiếp.

Hãy nêu các ví dụ khác về lực tiếp xúc mà em biết.

Trả lời:

Lực tiếp xúc là loại lực mà hai vật phải chạm vào nhau mới có thể tác dụng lực. Dưới đây là một số ví dụ phổ biến:

• **Lực đẩy của chân lên bàn đạp xe đạp:** Giúp xe di chuyển.
• **Lực kéo của tay lên dây cung khi bắn tên:** Làm dây cung căng và mũi tên bay đi.
• **Lực đánh của vợt vào quả bóng:** Làm quả bóng bay đi hoặc đổi hướng.
• **Lực ma sát giữa lốp xe và mặt đường:** Giúp xe chuyển động hoặc phanh lại.
• **Lực nâng của tay khi nhấc một vật:** Làm vật dịch chuyển lên trên.
• **Lực của gió tác dụng lên cánh buồm:** Đẩy thuyền đi.
• **Lực của nước chảy tác dụng lên cối xay nước:** Làm cối xay quay.
• **Lực của búa đóng vào đinh:** Làm đinh lún sâu vào gỗ.
• **Lực nâng của mặt bàn lên quyển sách:** Giữ quyển sách đứng yên trên bàn.

Hình 27.3. Lực do ngón tay

Hình 27.3 (lực do ngón tay) là một ví dụ minh họa rõ ràng về **lực tiếp xúc**. Khi ngón tay chạm và tác dụng lực lên một vật (ví dụ: bóp, đẩy, kéo), lực đó chỉ có tác dụng khi có sự tiếp xúc trực tiếp giữa ngón tay và vật. Đây là loại lực phổ biến nhất mà chúng ta tương tác trong cuộc sống hàng ngày.

Hãy nêu các ví dụ về lực không tiếp xúc mà em biết.

Trả lời:

Lực không tiếp xúc là loại lực mà hai vật có thể tác dụng lực lên nhau mà không cần chạm vào nhau. Dưới đây là các ví dụ điển hình:

• **Lực hút của Trái Đất (trọng lực):** Mọi vật trên Trái Đất đều bị Trái Đất hút xuống, dù không có gì chạm vào chúng. Ví dụ: quả táo rơi từ cây xuống, người nhảy lên rồi rơi xuống đất, nước chảy từ trên cao xuống.
• **Lực từ:** Là lực tương tác giữa các nam châm hoặc giữa nam châm với vật liệu từ (sắt, niken, coban). Ví dụ: nam châm hút đinh sắt, hai nam châm hút hoặc đẩy nhau (như thí nghiệm tiếp theo).
• **Lực tĩnh điện:** Là lực tương tác giữa các vật bị nhiễm điện. Ví dụ: sau khi chải tóc bằng lược nhựa, lược có thể hút các mẩu giấy vụn nhỏ (mà không cần chạm vào giấy).

II. Tương tác từ (trang 141)

Có hai thanh nam châm. Mỗi thanh có cực bắc được đánh dấu là N, cực nam được đánh dấu là S. Em hãy dùng hai thanh nam châm này để chứng tỏ rằng các cực cùng tên của chúng đẩy nhau, các cực khác tên của chúng hút nhau.

Trả lời:

Để chứng tỏ rằng các cực cùng tên của nam châm đẩy nhau và các cực khác tên của chúng hút nhau, ta thực hiện thí nghiệm sau:

1. Dụng cụ:

• Hai thanh nam châm thẳng có đánh dấu cực Bắc (N) và cực Nam (S).
• Một giá đỡ (hoặc sợi dây) để treo một trong hai thanh nam châm sao cho nó có thể tự do xoay.

2. Các bước tiến hành:

**a) Chứng tỏ các cực cùng tên đẩy nhau:**

• **Bước 1:** Treo một thanh nam châm (ví dụ: nam châm 1) vào giá đỡ sao cho nó có thể tự do xoay và đứng yên (cực N hướng về phía Bắc địa lí, cực S hướng về phía Nam địa lí).
• **Bước 2:** Cầm thanh nam châm thứ hai (nam châm 2) trên tay. Đưa cực Bắc (N) của nam châm 2 lại gần cực Bắc (N) của nam châm 1 đang treo.
• **Hiện tượng quan sát được:** Nam châm 1 bị đẩy ra xa khỏi nam châm 2. Dây treo của nam châm 1 lệch đi.
• **Giải thích:** Điều này chứng tỏ hai cực cùng tên (N-N) đã đẩy nhau.

*(Minh họa bằng hình vẽ: N <–| |--> N, mũi tên chỉ sự đẩy ra)*

• **Bước 3:** Lặp lại thí nghiệm với hai cực Nam (S) của cả hai nam châm. Đưa cực Nam (S) của nam châm 2 lại gần cực Nam (S) của nam châm 1.
• **Hiện tượng quan sát được:** Nam châm 1 cũng bị đẩy ra xa khỏi nam châm 2.
• **Giải thích:** Điều này chứng tỏ hai cực cùng tên (S-S) cũng đẩy nhau.

**b) Chứng tỏ các cực khác tên hút nhau:**

• **Bước 1:** Vẫn giữ nguyên nam châm 1 đang treo.
• **Bước 2:** Cầm thanh nam châm 2. Đưa cực Bắc (N) của nam châm 2 lại gần cực Nam (S) của nam châm 1 đang treo.
• **Hiện tượng quan sát được:** Nam châm 1 bị hút về phía nam châm 2. Dây treo của nam châm 1 lệch về phía nam châm 2.
• **Giải thích:** Điều này chứng tỏ hai cực khác tên (N-S) đã hút nhau.

*(Minh họa bằng hình vẽ: N -->| |<– S, mũi tên chỉ sự hút vào)*

• • **Bước 3:** Lặp lại thí nghiệm với cực Nam (S) của nam châm 2 lại gần cực Bắc (N) của nam châm 1.
  • **Hiện tượng quan sát được:** Nam châm 1 cũng bị hút về phía nam châm 2.
  • **Giải thích:** Điều này tiếp tục chứng tỏ hai cực khác tên (S-N) cũng hút nhau.

Từ các thí nghiệm trên, có thể kết luận rằng: **Các cực cùng tên của nam châm đẩy nhau, các cực khác tên của chúng hút nhau.** Đây là quy tắc cơ bản về tương tác từ giữa các nam châm.