Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Địa lí Chương 6 Bài 21: Lớp đất trên Trái Đất (trang 175-178)

Chào mừng các em học sinh đến với phần giải chi tiết Sách Giáo Khoa Lịch sử và Địa lí lớp 6 bộ sách Cánh diều, Phần Địa lí Chương 6 Bài 21: “Lớp đất trên Trái Đất”. Bài học này sẽ giúp các em khám phá về lớp đất – một trong những thành phần quan trọng nhất của lớp vỏ Trái Đất, nơi diễn ra các hoạt động sống của con người và sinh vật. Các em sẽ tìm hiểu về khái niệm, các thành phần cấu tạo, đặc điểm các tầng đất, và các nhân tố hình thành đất. Đây là những kiến thức cơ bản để các em hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của đất và cách bảo vệ tài nguyên đất. Hy vọng tài liệu này sẽ hỗ trợ các em nắm vững bài học và đạt kết quả tốt trong môn học.

Để tìm hiểu thêm các lời giải bài tập và tài liệu học tập lớp 6, các em có thể tham khảo tại các liên kết dưới đây:

• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều
• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Địa lí Bài 20 (Thực hành): Xác định trên lược đồ các đại dương thế giới (Trang 174)
• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Địa lí Bài 19: Biển và đại dương – Một số đặc điểm của môi trường biển (Trang 170-173)

Giải Bài 21: Lớp đất trên Trái Đất

Học xong bài này, em sẽ:

• Nêu được khái niệm, trình bày được các thành phần và các tầng của đất.
• Trình bày được các nhân tố hình thành đất.
• Nêu được vai trò của đất đối với tự nhiên và đời sống con người.

1. Lớp đất và các thành phần của đất (Trang 175)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài và hình 21.1, em hãy:

• Nêu khái niệm lớp đất (thổ nhưỡng).
• Nêu các thành phần chính của đất.

Lời giải:

Dựa vào thông tin trong bài và hình 21.1 (Thành phần của đất) trong SGK, ta có thể hiểu về lớp đất như sau:

a. Khái niệm lớp đất (thổ nhưỡng):

• **Đất (thổ nhưỡng)** là lớp vật chất tơi xốp ở bề mặt lục địa, có khả năng nâng đỡ thực vật.
• Đất được hình thành từ quá trình phong hóa đá gốc, kết hợp với sự phân hủy của xác sinh vật và các yếu tố tự nhiên khác.

b. Các thành phần chính của đất:

Đất là một hỗn hợp phức tạp của nhiều thành phần. Dựa vào hình 21.1, các thành phần chính của đất bao gồm:

• **Khoáng vật (khoảng 45%):** Gồm các hạt sét, cát, bụi… là sản phẩm phong hóa của đá gốc, tạo nên bộ khung vô cơ cho đất.
• **Chất hữu cơ (khoảng 5%):** Gồm xác thực vật, động vật đã chết và các vi sinh vật bị phân hủy tạo thành mùn. Mùn là thành phần quan trọng nhất, quyết định độ phì nhiêu của đất.
• **Nước (khoảng 25%):** Nằm trong các khe hở của đất, là dung môi hòa tan các chất dinh dưỡng, giúp cây trồng hấp thụ.
• **Không khí (khoảng 25%):** Nằm trong các khe hở của đất, cung cấp ô-xi cho rễ cây và các vi sinh vật hô hấp.

Bốn thành phần này luôn tồn tại song song và có tỉ lệ thay đổi tùy thuộc vào loại đất và điều kiện môi trường.

2. Các tầng đất và các nhân tố hình thành đất (Trang 176)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài và hình 21.2, em hãy:

• Trình bày các tầng của đất.
• Nêu các nhân tố hình thành đất.

Lời giải:

a. Các tầng của đất (dựa vào hình 21.2 – Sơ đồ một phẫu diện đất điển hình):

Đất thường có cấu trúc phân tầng rõ rệt từ trên xuống dưới, tạo thành một phẫu diện đất. Mỗi tầng có đặc điểm về màu sắc, thành phần, và tính chất riêng:

• **Tầng thảm mục (tầng O):** Là tầng nằm trên cùng, chứa các vật chất hữu cơ chưa hoặc đang phân hủy (lá cây, cành cây khô, xác động vật…). Tầng này rất mỏng hoặc không có ở một số loại đất.
• **Tầng đất mặt (tầng A):** Là tầng trên cùng của đất thật, thường có màu sẫm (đen hoặc nâu đậm) do chứa nhiều mùn nhất. Đây là tầng giàu chất dinh dưỡng, nơi tập trung phần lớn rễ cây và hoạt động của vi sinh vật.
• **Tầng tích tụ (tầng B):** Nằm dưới tầng đất mặt, thường có màu nhạt hơn. Tầng này tích tụ các vật chất bị rửa trôi từ tầng A xuống (như sét, ô-xit sắt, các muối khoáng…).
• **Tầng đá mẹ (tầng C):** Là tầng chứa vật liệu đá đã bị phong hóa nhưng chưa hoàn toàn thành đất, còn giữ nhiều đặc điểm của đá gốc.
• **Đá gốc (tầng R):** Là lớp đá rắn nguyên khối nằm dưới cùng, chưa bị phong hóa hoặc phong hóa rất ít. Đây là nguồn vật chất để hình thành đất ở các tầng trên.

b. Các nhân tố hình thành đất:

Đất được hình thành từ sự tác động tổng hợp của nhiều nhân tố trong một thời gian dài (hàng trăm đến hàng ngàn năm):

• **Đá mẹ:** Là nguồn vật chất cung cấp khoáng vật cho đất. Đặc điểm của đá mẹ (thành phần khoáng vật, độ cứng, cấu trúc) ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần khoáng vật và tính chất lí hóa của đất.
• **Khí hậu:**
  • **Nhiệt độ:** Ảnh hưởng đến quá trình phong hóa đá (phong hóa lí học, hóa học) và tốc độ phân hủy chất hữu cơ.
  • **Lượng mưa:** Ảnh hưởng đến quá trình rửa trôi, tích lũy vật chất trong đất, và chế độ ẩm của đất. Mưa nhiều có thể làm rửa trôi mùn và chất dinh dưỡng.
• **Sinh vật:**
  • **Thực vật:** Cung cấp chất hữu cơ (lá rụng, thân cây chết) tạo thành mùn. Rễ cây làm nứt vỡ đá, giữ đất.
  • **Động vật và vi sinh vật:** Phân hủy xác hữu cơ thành mùn, làm tơi xốp đất, tạo các hang hốc giúp thông thoáng đất.
• **Địa hình:**
  • **Độ dốc:** Địa hình dốc làm đất dễ bị xói mòn, rửa trôi, tầng đất thường mỏng. Địa hình bằng phẳng giúp tích tụ vật liệu, đất dày và màu mỡ hơn.
  • **Độ cao:** Ảnh hưởng đến nhiệt độ, lượng mưa, từ đó ảnh hưởng đến quá trình hình thành đất.
• **Thời gian:**
  • Đất là sản phẩm của quá trình hình thành lâu dài. Thời gian càng lâu, đất càng có khả năng phát triển đầy đủ các tầng, tích lũy nhiều mùn và chất dinh dưỡng hơn.
• **Con người:**
  • Hoạt động canh tác, thủy lợi, trồng rừng, bón phân… có thể làm thay đổi tính chất của đất theo hướng tích cực hoặc tiêu cực (làm màu mỡ hơn hoặc gây thoái hóa, ô nhiễm).

3. Vai trò của đất đối với tự nhiên và đời sống con người (Trang 177)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài và hình 21.3, em hãy nêu vai trò của đất đối với tự nhiên và đời sống con người.

Lời giải:

Đất có vai trò vô cùng quan trọng đối với tự nhiên và đặc biệt là đối với đời sống con người:

• **Đối với tự nhiên:**
  • **Môi trường sống của sinh vật:** Đất là nơi sinh sống, phát triển của rất nhiều loài thực vật (cây cối, hoa màu), động vật (giun, côn trùng, động vật đào hang) và vô số vi sinh vật. Hệ sinh thái đất là một phần không thể thiếu của hệ sinh thái toàn cầu.
  • **Cung cấp chất dinh dưỡng và nước:** Đất là kho dự trữ chất dinh dưỡng và nước cho cây trồng.
  • **Điều hòa các chu trình tự nhiên:** Tham gia vào vòng tuần hoàn nước, chu trình dinh dưỡng (cacbon, ni-tơ…) trong tự nhiên.
  • **Giữ vững cấu trúc địa hình:** Lớp đất giúp giữ chặt bề mặt Trái Đất, hạn chế xói mòn, sạt lở.
• **Đối với đời sống con người:**
  • **Cơ sở của hoạt động nông nghiệp:** Đất là tư liệu sản xuất chính, không thể thay thế của ngành nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi). Đất màu mỡ giúp tạo ra lương thực, thực phẩm nuôi sống con người.
  • **Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp:** Nhiều loại đất là nguyên liệu cho các ngành công nghiệp (gốm sứ, vật liệu xây dựng…).
  • **Xây dựng và phát triển dân cư:** Đất là mặt bằng để xây dựng nhà ở, các công trình kiến trúc, đô thị, đường sá, cầu cống…
  • **Môi trường cho nhiều hoạt động kinh tế khác:** Du lịch (ví dụ: du lịch canh nông), khai thác khoáng sản…
  • **Là không gian sống:** Đất là không gian sống và hoạt động của con người trên bề mặt lục địa.

Vì những vai trò quan trọng này, việc bảo vệ và sử dụng hợp lí tài nguyên đất là một nhiệm vụ cấp thiết để đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững.

Luyện tập và Vận dụng (Trang 178)

1. Kể tên các thành phần và các tầng đất. (Trang 178)

Lời giải:

a. Các thành phần của đất:

• Khoáng vật (45%)
• Chất hữu cơ (5%)
• Nước (25%)
• Không khí (25%)

b. Các tầng của đất (từ trên xuống dưới):

• Tầng thảm mục (O)
• Tầng đất mặt (A)
• Tầng tích tụ (B)
• Tầng đá mẹ (C)
• Đá gốc (R)

2. Nêu các nhân tố hình thành đất. Trong các nhân tố đó, nhân tố nào quan trọng nhất? Vì sao? (Trang 178)

Lời giải:

a. Các nhân tố hình thành đất:

• Đá mẹ
• Khí hậu
• Sinh vật
• Địa hình
• Thời gian
• Con người

b. Nhân tố quan trọng nhất và lí do:

• Trong các nhân tố hình thành đất, **sinh vật** là nhân tố quan trọng nhất.
• **Lí do:**
  • Sinh vật (đặc biệt là thực vật và vi sinh vật) là nguồn cung cấp **chất hữu cơ** cho đất, tạo thành **mùn**. Mùn là thành phần quyết định độ phì nhiêu của đất, làm cho đất có khả năng cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng.
  • Nếu không có sinh vật, đất chỉ là lớp đá vụn (đá mẹ bị phong hóa) và không có sự sống. Sinh vật tham gia vào quá trình phân hủy, làm tơi xốp đất, tạo điều kiện cho các quá trình lí hóa khác diễn ra.

3. Nêu vai trò của đất đối với tự nhiên và đời sống con người. (Trang 178)

Lời giải:

a. Đối với tự nhiên:

• Là môi trường sống của rất nhiều loài sinh vật (thực vật, động vật, vi sinh vật).
• Cung cấp chất dinh dưỡng và nước cho cây trồng.
• Tham gia vào vòng tuần hoàn nước và các chu trình vật chất khác.
• Giúp giữ vững cấu trúc địa hình, hạn chế xói mòn.

b. Đối với đời sống con người:

• • Là tư liệu sản xuất chính của ngành nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi), cung cấp lương thực, thực phẩm.
  • Là mặt bằng để xây dựng nhà ở, các công trình kiến trúc, giao thông.

• Cung cấp nguyên liệu cho một số ngành công nghiệp.
• Là không gian sống và hoạt động của con người.