Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Lịch sử Bài 17: Bước ngoặt lịch sử đầu thế kỉ X (trang 85-90)

Chào mừng các em học sinh đến với phần giải chi tiết Sách Giáo Khoa Lịch sử và Địa lí lớp 6 bộ sách Cánh diều, Phần Lịch sử Chương 6 Bài 17: “Bước ngoặt lịch sử đầu thế kỉ X”. Bài học này sẽ giúp các em tìm hiểu về hoàn cảnh, diễn biến và ý nghĩa của những sự kiện lịch sử quan trọng đầu thế kỉ X, đặc biệt là chiến thắng Bạch Đằng năm 938, đánh dấu sự chấm dứt thời kì Bắc thuộc và mở ra kỉ nguyên độc lập lâu dài cho dân tộc Việt Nam. Hy vọng tài liệu này sẽ hỗ trợ các em nắm vững bài học và đạt kết quả tốt trong môn học.

Để tìm hiểu thêm các lời giải bài tập và tài liệu học tập lớp 6, các em có thể tham khảo tại các liên kết dưới đây:

• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều
• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Lịch sử Bài 16: Cuộc đấu tranh giữ gìn và phát triển văn hóa dân tộc thời Bắc thuộc (Trang 82-84)
• Giải SGK Lịch sử và Địa lí lớp 6 Cánh diều Phần Lịch sử Bài 15: Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu giành độc lập tự chủ (từ đầu CN đến trước thế kỉ X) (trang 73-81)

Giải Bài 17: Bước ngoặt lịch sử đầu thế kỉ X

Học xong bài này, em sẽ:

• Trình bày được những nét chính về hoàn cảnh lịch sử và diễn biến trận chiến trên sông Bạch Đằng năm 938.
• Nêu được ý nghĩa lịch sử của chiến thắng Bạch Đằng năm 938.

1. Bối cảnh lịch sử (Trang 86)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài, em hãy trình bày bối cảnh lịch sử dẫn đến những sự kiện đầu thế kỉ X.

Lời giải:

Bối cảnh lịch sử đầu thế kỉ X, dẫn đến những sự kiện quan trọng và là bước ngoặt của lịch sử Việt Nam, có những điểm chính sau:

• **Sự suy yếu của chính quyền đô hộ phương Bắc:**
  • Ở Trung Quốc, nhà Đường suy yếu và sụp đổ vào năm 907. Tiếp theo đó là thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc (năm đời mười nước), tình hình chính trị rối loạn, các thế lực cát cứ nổi dậy tranh giành quyền lực.
  • Sự suy yếu của chính quyền trung ương đã khiến việc cai trị ở các địa phương, trong đó có Giao Châu (Việt Nam), bị lơi lỏng, tạo cơ hội cho người Việt vươn lên giành quyền tự chủ.
• **Sự lớn mạnh của các thế lực phong kiến người Việt:**
  • Trong bối cảnh nhà Đường suy yếu, nhiều hào trưởng, thủ lĩnh người Việt đã xây dựng lực lượng, củng cố thế lực ở các địa phương.
  • Tiêu biểu là Khúc Thừa Dụ, một hào trưởng ở Hồng Châu (nay thuộc Hải Dương, Hải Phòng), đã nổi dậy khởi nghĩa, tự xưng Tiết độ sứ vào năm 905, xây dựng nền tự chủ cho đất nước.
  • Sau Khúc Thừa Dụ, con trai ông là Khúc Hạo, rồi cháu là Khúc Thừa Mĩ tiếp tục củng cố nền tự chủ, thực hiện nhiều chính sách tiến bộ (như “chính sự cốt khoan dung giản dị, nhân dân đều được yên vui”).
  • Tuy nhiên, đến năm 930, nhà Nam Hán (một trong mười nước thời Ngũ Đại Thập Quốc) đã cử quân xâm lược và bắt Khúc Thừa Mĩ, tái chiếm nước ta.
• **Cuộc kháng chiến của Dương Đình Nghệ:**
  • Năm 931, Dương Đình Nghệ, một tướng cũ của họ Khúc, đã lãnh đạo nhân dân nổi dậy, đánh đuổi quân Nam Hán, khôi phục nền tự chủ và tự xưng Tiết độ sứ.
  • Sau đó, Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn giết hại để đoạt chức Tiết độ sứ.
• **Sự xuất hiện của Ngô Quyền:**
  • Ngô Quyền, con rể của Dương Đình Nghệ và là thứ sử Ái Châu, đã tập hợp lực lượng, tiến quân ra Đại La (Tống Bình) để trị tội Kiều Công Tiễn.
  • Kiều Công Tiễn hoảng sợ, cầu cứu nhà Nam Hán. Điều này đã tạo cơ hội cho nhà Nam Hán can thiệp trở lại và dẫn đến trận chiến Bạch Đằng lịch sử.

Như vậy, bối cảnh lịch sử đầu thế kỉ X là sự giao thoa giữa sự suy yếu của chính quyền phương Bắc và sự lớn mạnh, trưởng thành của các thế lực yêu nước người Việt, tạo tiền đề cho chiến thắng vĩ đại trên sông Bạch Đằng.

2. Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 (Trang 88)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài và lược đồ hình 17.1, em hãy trình bày những nét chính về diễn biến trận chiến trên sông Bạch Đằng năm 938.

Lời giải:

Trận chiến trên sông Bạch Đằng năm 938 là một trong những trận thủy chiến vĩ đại nhất trong lịch sử Việt Nam, do Ngô Quyền lãnh đạo, đánh tan quân Nam Hán. Diễn biến chính của trận đánh như sau:

• **Chuẩn bị của Ngô Quyền:**
  • Ngay sau khi đánh bại Kiều Công Tiễn và biết tin quân Nam Hán sắp kéo sang, Ngô Quyền đã khẩn trương chuẩn bị kháng chiến.
  • Ông cho quân lính chặt gỗ, đẽo cọc nhọn, bịt sắt ở đầu, rồi đóng ngầm xuống lòng sông Bạch Đằng (thuộc Quảng Ninh và Hải Phòng ngày nay), ở những nơi hiểm yếu và giăng bẫy thủy triều.
  • Lòng sông Bạch Đằng có địa thế hiểm trở, rộng lớn, hai bên bờ có rừng cây rậm rạp, rất thuận lợi cho việc mai phục và cắm cọc.
• **Diễn biến trận đánh:**
  • Cuối năm 938, đoàn thuyền chiến của Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo chỉ huy tiến vào cửa sông Bạch Đằng.
  • Ngô Quyền cho một đội thuyền nhẹ ra khiêu chiến, nhử địch tiến sâu vào bên trong bãi cọc ngầm khi nước triều đang lên.
  • Khi nước triều bắt đầu rút xuống, Ngô Quyền lệnh cho toàn bộ quân ta tổng tấn công dữ dội từ hai bên bờ và trên sông.
  • Thuyền chiến của quân Nam Hán vướng vào bãi cọc ngầm, bị vỡ nát, mắc kẹt. Quân lính hoảng loạn, bỏ thuyền nhảy xuống sông thì bị quân ta mai phục sát hại.
  • Lưu Hoằng Tháo bị giết chết tại trận, hơn một nửa quân Nam Hán bị tiêu diệt. Vua Nam Hán vội vàng ra lệnh rút quân về nước, chấm dứt ý định xâm lược.

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 là đỉnh cao của nghệ thuật quân sự Việt Nam, đặc biệt là nghệ thuật lợi dụng địa hình, địa thế và quy luật thủy triều, thể hiện tài năng quân sự kiệt xuất của Ngô Quyền.

3. Ý nghĩa lịch sử (Trang 89)

Câu hỏi: Dựa vào thông tin trong bài, em hãy trình bày ý nghĩa lịch sử của chiến thắng Bạch Đằng năm 938.

Lời giải:

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 có ý nghĩa lịch sử vô cùng to lớn đối với dân tộc Việt Nam:

• **Chấm dứt hoàn toàn thời kì Bắc thuộc:** Đây là trận thắng cuối cùng và quyết định, kết thúc hơn một nghìn năm Bắc thuộc, mở ra một kỉ nguyên độc lập, tự chủ lâu dài cho dân tộc Việt Nam.
• **Mở ra thời kì độc lập, thống nhất và phát triển của quốc gia phong kiến tự chủ:** Sau chiến thắng, Ngô Quyền lên ngôi vua, xưng là Ngô Vương, đóng đô ở Cổ Loa, đặt nền móng vững chắc cho nhà nước phong kiến độc lập đầu tiên của Việt Nam. Từ đây, đất nước ta bước vào giai đoạn xây dựng và phát triển.
• **Khẳng định nền độc lập vĩnh viễn của dân tộc:** Chiến thắng Bạch Đằng đã khẳng định hùng hồn rằng người Việt có đủ khả năng và sức mạnh để tự quyết định vận mệnh của mình, không còn phải chịu sự đô hộ của ngoại bang.
• **Đánh dấu sự trưởng thành của dân tộc Việt Nam:** Qua hơn nghìn năm đấu tranh bền bỉ, dân tộc ta đã tôi luyện được ý chí kiên cường, lòng yêu nước sâu sắc và khả năng tổ chức, xây dựng đất nước.
• **Để lại bài học quý giá về nghệ thuật quân sự:** Chiến thắng Bạch Đằng là minh chứng cho sự tài tình, sáng tạo của người Việt trong việc lợi dụng thiên thời, địa lợi, nhân hòa để đánh bại kẻ thù mạnh hơn. Nó trở thành biểu tượng của ý chí tự cường và lòng yêu nước.

Vì những ý nghĩa trọng đại đó, chiến thắng Bạch Đằng năm 938 thực sự là một “bước ngoặt lịch sử” vĩ đại, mở ra trang sử mới cho dân tộc Việt Nam.

Luyện tập và Vận dụng (Trang 90)

1. Lập bảng thống kê những sự kiện tiêu biểu về quá trình giành lại độc lập, tự chủ đầu thế kỉ X theo mẫu dưới đây. (Trang 90)

Lời giải:

2. Em hãy sưu tầm thêm tư liệu về Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938. (Trang 90)

Lời giải:

Để sưu tầm thêm tư liệu về Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938, em có thể tìm kiếm ở các nguồn sau:

• **Sách giáo khoa, sách lịch sử Việt Nam:**
  • SGK Lịch sử và Địa lí các lớp lớn hơn (lớp 7, lớp 10) có thể cung cấp thêm thông tin chi tiết.
  • Sách Lịch sử Việt Nam của Viện Sử học, Đại Việt sử kí toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục…
• **Bảo tàng lịch sử:**
  • Tham quan Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam (Hà Nội), Bảo tàng Hải Phòng, Khu di tích Bạch Đằng (Quảng Ninh) để xem các hiện vật khảo cổ (như cọc Bạch Đằng), tranh ảnh, mô hình tái hiện trận đánh.
• **Internet:**
  • Tra cứu trên các trang web lịch sử uy tín (ví dụ: Wikipedia, các trang của các trường đại học, viện nghiên cứu lịch sử).
  • Xem các video tài liệu, phim tài liệu lịch sử về Ngô Quyền và trận Bạch Đằng.
• **Truyện tranh, sách truyện lịch sử:**
  • Có nhiều bộ truyện tranh lịch sử, sách truyện dã sử về Ngô Quyền và trận Bạch Đằng giúp dễ hình dung và ghi nhớ.
• **Phim ảnh, tác phẩm nghệ thuật:**
  • Xem các bộ phim, tác phẩm kịch, ca nhạc liên quan đến sự kiện này để cảm nhận rõ hơn không khí lịch sử.

Một số tư liệu bổ sung về Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng:

• Về Ngô Quyền: Ngô Quyền sinh năm 898, quê ở Đường Lâm (nay thuộc thị xã Sơn Tây, Hà Nội). Ông là người có trí dũng, mưu lược, được Dương Đình Nghệ tin tưởng, gả con gái và giao cho cai quản Ái Châu (Thanh Hóa). Sau khi lên ngôi, Ngô Quyền đặt trăm quan, định triều nghi, trang phục, cho thấy ông là một vị vua có tầm nhìn, đặt nền móng cho nhà nước phong kiến độc lập đầu tiên.
• Về cọc Bạch Đằng: Các cọc gỗ được tìm thấy ở vùng cửa sông Bạch Đằng (như ở cánh đồng Cao Quỳ – Hải Phòng, khu vực Yên Giang – Quảng Ninh) đã chứng minh tính xác thực và sự tài tình của kế hoạch cắm cọc của Ngô Quyền. Những cọc này được đóng dày đặc, đầu nhọn hướng lên trên, bịt sắt, cắm chéo, tạo thành bãi chông ngầm hiểm ác.
• Nghệ thuật quân sự: Kế hoạch cắm cọc, kết hợp với việc lợi dụng thủy triều và địa hình hiểm yếu của sông Bạch Đằng, cùng với chiến thuật nhử địch và tổng tấn công của Ngô Quyền đã tạo nên một trận đánh thủy bộ kết hợp hoàn hảo, đánh bại hoàn toàn ý chí xâm lược của quân Nam Hán.