Soạn Ngữ văn 6 Cánh diều tập 1 Bài 4: Thực hành đọc hiểu Thánh Gióng – tượng đài vĩnh cửu của lòng yêu nước (trang 80-82)

Soạn Bài 4: Thực hành đọc hiểu: Thánh Gióng – tượng đài vĩnh cửu của lòng yêu nước (Trang 80-82) – Từ truyền thuyết đến biểu tượng

Các em học sinh lớp 6 thân mến,

Trong hành trình khám phá thể loại văn bản nghị luận, chúng ta sẽ tiếp tục đến với một bài viết vô cùng ý nghĩa: **”Thánh Gióng – tượng đài vĩnh cửu của lòng yêu nước”** (từ trang 80 đến 82). Đây là một văn bản nghị luận văn học, sẽ giúp các em không chỉ ôn lại truyền thuyết Thánh Gióng – một trong “Tứ bất tử” của Việt Nam – mà còn hiểu sâu sắc hơn về ý nghĩa, giá trị biểu tượng của người anh hùng này trong tâm thức dân tộc.

Khác với việc kể lại câu chuyện, văn bản này sẽ phân tích những chi tiết “kì lạ” trong truyền thuyết (sự ra đời, lớn lên, vươn vai, và hóa thân) dưới góc độ ý nghĩa, để từ đó làm nổi bật tinh thần yêu nước, sức mạnh đoàn kết toàn dân và niềm tin bất diệt vào chiến thắng của dân tộc Việt Nam trước mọi kẻ thù. Bài học này sẽ giúp các em rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản nghị luận, biết cách nhận diện lí lẽ và bằng chứng mà tác giả sử dụng để thuyết phục người đọc.

Cụ thể, qua bài học này, các em sẽ:

• **Hiểu sâu ý nghĩa của truyền thuyết Thánh Gióng:** Khám phá những tầng ý nghĩa ẩn sau các chi tiết kì ảo, phi thường của Gióng.
• **Phân tích đặc điểm của văn bản nghị luận văn học:** Nhận diện mối liên hệ giữa các lí lẽ và bằng chứng trong bài viết.
• **Củng cố lòng yêu nước và tự hào dân tộc:** Thấy được truyền thống chống giặc ngoại xâm kiên cường của cha ông ta.
• **Phát triển tư duy phân tích, tổng hợp:** Rèn luyện khả năng lí giải các biểu tượng trong văn học.

Hãy cùng Sĩ Tử giải mã những bí ẩn và sức mạnh ẩn chứa trong truyền thuyết Thánh Gióng, một tượng đài vĩnh cửu của lòng yêu nước Việt Nam nhé!

Để chuẩn bị tốt nhất cho bài học này và các bài khác, các em có thể tham khảo thêm các bài soạn và lời giải chi tiết:

• Tổng hợp soạn Ngữ văn lớp 6 Cánh diều tập 1
• Tổng hợp lời giải bộ sách lớp 6 Cánh diều
• Soạn Ngữ văn 6 Cánh diều tập 1 Bài 4: Thực hành Tiếng Việt (Trang 78-79)
• Soạn Ngữ văn 6 Cánh diều tập 1 Bài 4: Vẻ đẹp của một bài ca dao (Trang 76-78)

Đọc văn bản: Thánh Gióng – tượng đài vĩnh cửu của lòng yêu nước

Hãy đọc kỹ văn bản dưới đây để nắm bắt các lí lẽ, bằng chứng và cách tác giả phân tích ý nghĩa của truyền thuyết Thánh Gióng.

I Chủ đề đánh giặc cứu nước là chủ đề lớn, cơ bản, xuyên suốt lịch sử văn học Việt Nam nói chung, văn học dân gian Việt Nam nói riêng. Thánh Gióng thể hiện tập trung chủ đề đánh giặc cứu nước, thuộc loại tác phẩm hay nhất cho chủ đề này.

2 Gióng ra đời kì lạ

Ở phần 1, tác giả khẳng định điều gi?

Việc ra đời kì lạ của Gióng có ý nghĩa gì?

Mẹ Gióng có thai Gióng không bình thường. Bà ướm chân mình vào vết chân khổng lồ rồi mang thai; lại có thai không phải chín tháng mười ngày mà mười hai tháng. Sự sinh nở thần kì, ta vẫn thường thấy trong truyện cổ dân gian. Chẳng hạn, truyện dân gian kể, lúc Lê Lợi sinh ra có ánh sáng đỏ đầy nhà, mùi hương lạ khắp xóm; còn Nguyễn Huệ, khi ra đời, có hai con hồ chầu hai bên. Những chỉ tiết hoang đường kể về Gióng như thế là cách dân gian tưởng tượng ra để nhân vật của mình trở thành phi thường. Nhân dân muốn tạo những nét kì lạ, biều hiện niềm yêu mến, sự tôn kính với nhân vật và tin rằng nhân vật đã ra đời kì lạ thì tất cũng lập chiến công kì lạ. […]

3 Gióng lớn lên cũng kì lạ

Ba năm, Gióng không nói không cười, chỉ nằm im lặng. Nhưng bắt đầu cất lên tiếng nói thì đó là tiếng nói yêu nước, cứu nước. Tiếng nói ấy không phải là tiếng nói bình thường […].

Gióng lớn nhanh như thổi, “com ăn mấy cũng không no, áo vừa mặc đã căng đứt chỉ”. […] Gióng lón lên bằng những thức ăn, thức mặc của nhân dân. Sức mạnh dũng sĩ của Gióng được nuôi dưỡng từ những cái bình thường, giản dị. Tất cả dân làng đùm bọc, nâng niu, nuôi nắng. “Nhân dân ta rất yêu nước, ai cũng mong Gióng lớn nhanh đánh giặc cứu nước. Gióng đầu còn là con chỉ của một bà mẹ, mà là con của mọi người, của nhân dân. Một người cứu nước sao đặng? Phải toàn dân góp phần chuẩn bị cho sức mạnh đánh giặc. Có vậy, khả năng đánh giặc, cứu nước mới lớn lên mau chóng. Gióng tiêu biểu cho sức mạnh toàn dân đó” (Lê Trí Viễn). […]

4 Gióng vươn vai ra trận đánh giặc

Trích dẫn ý kiến của Lê Trí Viễn ở đây có tác dụng gì?

Ở phần 4, tác giả tập trung phân tích nội dung gì?

Giặc đến. Thể nước rất nguy. Chú bé Gióng đã viron vai đứng dậy, biến thành tráng sĩ, mình cao hơn trượng, oai phong lẫm liệt. Sự vươn vai của Gióng có liên quan đến mô típ ) truyền thống của truyện cổ dân gian. Thời cổ, nhân dân quan niệm người anh hùng phải khổng lồ về hình thể, sức mạnh, chiến công. Thần Trụ Trời và Son Tỉnh,… đều là những nhân vật khổng lồ. Cái vươn vai của Gióng là để đạt đến sự phi thường ấy […]. Gióng vươn vai là tượng đài bất hủ) về sự trưởng thành vượt bậc, về hùng khí, tỉnh thần của dân tộc trước vận nước lâm nguy […].

Quang cảnh Gióng ra trận rất hủng vĩ, hoành tráng. Tất cả sức mạnh của ý chí cộng đồng, của thành tựru lao động, văn hoá được bộc lộ trong cuộc đối đầu với kẻ thù: ngựa sắt phun ra lửa, giáp sắt, nón sắt chở che cho người anh hùng, roi sắt dân dã, rất Việt Nam, cũng xuất hiện. Gậy sắt gãy, Gióng nhổ tre bên đường đánh giặc. Gióng đánh giặc cả bằng cây cỏ đất nước, bằng những gì có thể tiêu diệt được giặc. […]

⑤ Gióng bay lên trời và đấu xưa còn lại

Dẹp giặc tan, Gióng đến chân núi Sóc, cởi áo sắt đề lại, rồi cả người lần ngựa bay lên trời. Gióng ra đời đã phi thường thì ra đi cũng phi thường. Nhân dân trần trọng, yêu mến, muốn giữ mãi hình ành người anh hùng, nên đã để cho nhân vật trở về với cõi vô biên bất tử, để nhân vật sống mãi. Đó là phần thưởng cao nhất, đẹp nhất trao tặng người anh hùng. Hình tượng Gióng đã được bất tử hoá.

Bay lên trời, Gióng hoá rồi. Gióng là non nước, đất trời, là mọi người Văn Lang, Gióng sống mãi. […]

Ở phần 5, tác giả nêu lên các nội dung chính nào?

Tìm hiểu các từ “bất tử hoá”, “Gióng hoá”.

Bằng chứng nào cho thấy Gióng để lại các chứng tích?

Chiến công của Gióng còn để lại cho quê hương, xứ sở nhiều chứng tích địa danh, sản vật…. Đó là dấu vết ngựa sắt phun ra lửa làm nên màu tre đẳng ngà vàng óng, dấu chân ngựa thành những ao hồ chỉ chít. Nhân dân còn kể chỗ nào Gióng bắt đầu xuất quân; chỗ nào đoàn trẻ chăn trâu, người thợ rèn đi theo Gióng; chỗ nào Gióng nhổ bụi tre khổng lồ. Hội Gióng hằng năm cũng dựng lại cảnh không khí dân làng nuôi Gióng, bức tranh Gióng ra trận. Tắt cả những chứng tích ấy như những viện bảo tàng thiên nhiên, bảo tàng lịch sử, bảo tàng văn hoá về Gióng, như muốn minh chứng rằng câu chuyện có thật, làm mọi người tin vào truyền thống giữ nước của dân tộc.

(Theo Phân tích tác phẩm văn học dân gian trong nhà trường, NXB Giáo dục Việt Nam, 2012)

—

Trả lời câu hỏi (Trang 82)

1. Văn bản Thánh Gióng – tượng đài vĩnh cửu của lòng yêu nước viết về vấn đề gì? Vấn đề ấy được nêu khái quát ở phần nào? Qua văn bản, em hiểu truyền thuyết Thánh Gióng có ý nghĩa như thế nào?

Văn bản “Thánh Gióng – tượng đài vĩnh cửu của lòng yêu nước” viết về **ý nghĩa và giá trị biểu tượng của truyền thuyết Thánh Gióng** trong văn học dân gian Việt Nam, đặc biệt là vai trò của truyền thuyết này trong việc thể hiện chủ đề đánh giặc cứu nước và lòng yêu nước của dân tộc. Tác giả tập trung phân tích các chi tiết kì lạ về sự ra đời, lớn lên, vươn vai ra trận và sự hóa thân của Gióng để làm nổi bật những ý nghĩa sâu sắc mà nhân dân gửi gắm vào đó.

Vấn đề này được nêu khái quát ngay ở **Phần 1 (đoạn mở đầu)** của văn bản: “Thánh Gióng thể hiện tập trung chủ đề đánh giặc cứu nước, thuộc loại tác phẩm hay nhất cho chủ đề này.” Đây chính là luận điểm chính mà toàn bộ bài viết sẽ đi vào phân tích và chứng minh.

Qua văn bản, em hiểu truyền thuyết Thánh Gióng có ý nghĩa vô cùng to lớn, đó là:

• **Biểu tượng của sức mạnh phi thường:** Gióng đại diện cho ý chí quật cường, khả năng vượt qua mọi giới hạn của dân tộc Việt Nam khi đối mặt với hiểm nguy. Từ một cậu bé bình thường (thậm chí “ba năm không nói không cười”) bỗng trở thành tráng sĩ phi thường, đó là sự hóa thân kì diệu, biểu tượng cho sức mạnh tiềm ẩn, bùng nổ khi Tổ quốc lâm nguy.
• **Biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần chống giặc ngoại xâm:** Truyền thuyết khắc họa rõ nét lòng yêu nước, tinh thần sẵn sàng hy sinh chiến đấu bảo vệ Tổ quốc của dân tộc ta. Tiếng nói đầu tiên của Gióng là tiếng nói “yêu nước, cứu nước”, thể hiện sự giác ngộ về nhiệm vụ cao cả.
• **Biểu tượng của sức mạnh đoàn kết toàn dân:** Gióng lớn lên không chỉ bằng sức mạnh cá nhân mà bằng sự đùm bọc, nuôi nấng của toàn dân làng. Hình ảnh Gióng tiêu biểu cho sức mạnh tổng hợp của cả cộng đồng, cho thấy khi đất nước cần, toàn dân sẽ đồng lòng góp sức, tạo nên sức mạnh vô song.
• **Biểu tượng của sự bất tử và vĩnh cửu:** Gióng sau khi đánh giặc xong đã bay về trời, để lại những dấu tích trên đất nước. Điều này cho thấy nhân dân muốn “bất tử hóa” người anh hùng, biến Gióng thành một phần của non nước, đất trời, để lòng yêu nước và tinh thần chống giặc mãi mãi trường tồn, không bao giờ mất đi.

Truyền thuyết Thánh Gióng không chỉ là câu chuyện cổ mà còn là một tượng đài tinh thần, một bài học lịch sử sâu sắc về truyền thống giữ nước của dân tộc Việt Nam, được truyền từ đời này sang đời khác.

2. Các mục 2 *Gióng ra đời kì lạ*; 3 *Gióng lớn lên cũng kì lạ*; 4 *Gióng vươn vai ra trận đánh giặc*; 5 *Gióng bay lên trời và dấu xưa còn lại* đều dựa vào trình tự các sự kiện trong truyện Thánh Gióng nhưng tác giả không kể lại các sự kiện mà chủ yếu nêu lên nội dung gì?

Mặc dù các mục 2, 3, 4, 5 đều tuân theo trình tự các sự kiện chính trong truyền thuyết Thánh Gióng, nhưng tác giả không đơn thuần kể lại câu chuyện. Thay vào đó, tác giả chủ yếu nêu lên **ý nghĩa biểu tượng, ý nghĩa ẩn dụ, giá trị văn hóa, tinh thần và lịch sử của từng sự kiện, từng chi tiết kì lạ** trong truyền thuyết.

Cụ thể:

• **Mục 2 (Gióng ra đời kì lạ):** Tác giả không chỉ nói về việc Gióng có thai 12 tháng hay ướm chân vết chân khổng lồ, mà tập trung lý giải rằng đó là cách “dân gian tưởng tượng ra để nhân vật của mình trở thành phi thường”, “biểu hiện niềm yêu mến, sự tôn kính” và niềm tin rằng nhân vật “sẽ lập chiến công kì lạ”.
• **Mục 3 (Gióng lớn lên cũng kì lạ):** Không chỉ mô tả Gióng lớn nhanh như thổi, ăn bao nhiêu cũng không no, mà tác giả phân tích đó là sức mạnh “được nuôi dưỡng từ những cái bình thường, giản dị” và đặc biệt là “sức mạnh toàn dân”. Tiếng nói đầu tiên của Gióng được nhấn mạnh là “tiếng nói yêu nước, cứu nước”.
• **Mục 4 (Gióng vươn vai ra trận đánh giặc):** Tác giả không chỉ tả cảnh Gióng vươn vai mà giải thích đó là “tượng đài bất hủ về sự trưởng thành vượt bậc, về hùng khí, tinh thần của dân tộc trước vận nước lâm nguy”. Việc Gióng dùng cả tre để đánh giặc được lý giải là “đánh giặc cả bằng cây cỏ đất nước, bằng những gì có thể tiêu diệt được giặc”, thể hiện sự chủ động và tận dụng mọi nguồn lực.
• **Mục 5 (Gióng bay lên trời và dấu xưa còn lại):** Tác giả không chỉ kể việc Gióng bay về trời mà phân tích đó là cách nhân dân “bất tử hóa” người anh hùng, để nhân vật “sống mãi” và trở thành một phần của “non nước, đất trời”. Các “chứng tích địa danh, sản vật” được coi là “những viện bảo tàng thiên nhiên, bảo tàng lịch sử, bảo tàng văn hóa” để “minh chứng rằng câu chuyện có thật”, củng cố niềm tin vào truyền thống giữ nước.

Như vậy, các mục này không phải là lời kể truyện mà là lời **bình luận, phân tích ý nghĩa và giá trị biểu tượng** của các chi tiết trong truyền thuyết, biến câu chuyện cổ thành một văn bản nghị luận sâu sắc về lòng yêu nước và sức mạnh dân tộc.

3. Vì sao văn bản Thánh Gióng – tượng đài vĩnh cửu của lòng yêu nước là văn bản nghị luận văn học? Em hãy chỉ ra các lí lẽ và bằng chứng mà tác giả nêu ra trong văn bản.

Văn bản “Thánh Gióng – tượng đài vĩnh cửu của lòng yêu nước” là **văn bản nghị luận văn học** vì nó có đầy đủ các đặc điểm của thể loại này:

• **Nêu lên vấn đề để bàn luận (luận đề):** Vấn đề trung tâm là “Thánh Gióng thể hiện tập trung chủ đề đánh giặc cứu nước, thuộc loại tác phẩm hay nhất cho chủ đề này” (Phần 1). Luận đề này được đặt ra để thuyết phục người đọc về giá trị và ý nghĩa của truyền thuyết Thánh Gióng.
• **Sử dụng lí lẽ và bằng chứng để làm sáng tỏ luận đề:** Toàn bộ văn bản được xây dựng dựa trên hệ thống lí lẽ và bằng chứng chặt chẽ, được sắp xếp một cách logic.

Dưới đây là các lí lẽ và bằng chứng cụ thể mà tác giả đã nêu ra trong văn bản:

A. Lí lẽ (những lập luận, nhận định của tác giả):

• Việc Gióng ra đời kì lạ là cách dân gian “tưởng tượng ra để nhân vật của mình trở thành phi thường” (Phần 2).
• Gióng lớn lên bằng thức ăn, thức mặc của nhân dân, cho thấy “Sức mạnh dũng sĩ của Gióng được nuôi dưỡng từ những cái bình thường, giản dị” và “Gióng tiêu biểu cho sức mạnh toàn dân” (Phần 3).
• Sự vươn vai của Gióng là “tượng đài bất hủ về sự trưởng thành vượt bậc, về hùng khí, tinh thần của dân tộc trước vận nước lâm nguy” (Phần 4).
• Gióng đánh giặc bằng tre là biểu hiện của việc “đánh giặc cả bằng cây cỏ đất nước, bằng những gì có thể tiêu diệt được giặc” (Phần 4).
• Gióng bay lên trời là cách nhân dân “muốn giữ mãi hình ảnh người anh hùng, nên đã để cho nhân vật trở về với cõi vô biên bất tử, để nhân vật sống mãi. Đó là phần thưởng cao nhất, đẹp nhất trao tặng người anh hùng. Hình tượng Gióng đã được bất tử hóa” (Phần 5).
• Các chứng tích còn lại về Gióng là “những viện bảo tàng thiên nhiên, bảo tàng lịch sử, bảo tàng văn hóa về Gióng, như muốn minh chứng rằng câu chuyện có thật, làm mọi người tin vào truyền thống giữ nước của dân tộc” (Phần 5).

B. Bằng chứng (những dẫn chứng cụ thể từ truyền thuyết, lịch sử, hoặc từ các nhà nghiên cứu):

• **Bằng chứng từ truyền thuyết Thánh Gióng:**
  • Gióng có thai 12 tháng, mẹ ướm chân vào vết chân khổng lồ (kì lạ khi ra đời).
  • Ba năm không nói không cười, tiếng nói đầu tiên là đòi đi đánh giặc.
  • Lớn nhanh như thổi, “cơm ăn mấy cũng không no, áo vừa mặc đã căng đứt chỉ”.
  • Gióng vươn vai biến thành tráng sĩ, mình cao hơn trượng.
  • Ngựa sắt phun lửa, giáp sắt, nón sắt, roi sắt.
  • Gậy sắt gãy, nhổ tre bên đường đánh giặc.
  • Đánh giặc xong bay lên trời.
• **Bằng chứng so sánh từ các truyền thuyết khác:**
  • Lê Lợi sinh ra có ánh sáng đỏ, mùi hương lạ.
  • Nguyễn Huệ ra đời có hai con hổ chầu.
  • Thần Trụ Trời, Sơn Tinh là những nhân vật khổng lồ (minh họa mô típ anh hùng khổng lồ).
• **Bằng chứng là lời trích dẫn của các nhà nghiên cứu:**
  • “Nhân dân ta rất yêu nước, ai cũng mong Gióng lớn nhanh đánh giặc cứu nước. Gióng đầu còn là con chỉ của một bà mẹ, mà là con của mọi người, của nhân dân. Một người cứu nước sao đặng? Phải toàn dân góp phần chuẩn bị cho sức mạnh đánh giặc. Có vậy, khả năng đánh giặc, cứu nước mới lớn lên mau chóng. Gióng tiêu biểu cho sức mạnh toàn dân đó” (Lê Trí Viễn) – làm rõ ý nghĩa sức mạnh toàn dân.
• **Bằng chứng là các chứng tích còn lại trên thực tế:**
  • Dấu vết ngựa sắt phun lửa làm tre đằng ngà vàng óng.
  • Dấu chân ngựa thành những ao hồ chằng chịt.
  • Các địa danh như chỗ Gióng xuất quân, đoàn trẻ chăn trâu đi theo Gióng, chỗ Gióng nhổ tre.
  • Hội Gióng hằng năm dựng lại cảnh nuôi Gióng, ra trận.

Với hệ thống lí lẽ và bằng chứng rõ ràng, văn bản đã thuyết phục người đọc về giá trị to lớn của truyền thuyết Thánh Gióng trong việc thể hiện lòng yêu nước và sức mạnh dân tộc.

4. Hãy viết một đoạn văn (khoảng 4 – 5 dòng) về hình tượng Thánh Gióng, trong đó có sử dụng thành ngữ “độc nhất vô nhị” (“có một không hai”).

Hình tượng Thánh Gióng mãi mãi là một biểu tượng rạng rỡ của lòng yêu nước và ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam. Từ một cậu bé bình thường, ba năm không nói không cười, Gióng đã vươn vai trở thành tráng sĩ phi thường, đánh tan giặc Ân, cứu nước. Sức mạnh của Gióng không chỉ là cá nhân mà còn là sự hội tụ của sức mạnh toàn dân, được nuôi dưỡng bằng cơm ăn, áo mặc của làng xóm. Điều đặc biệt là sau khi hoàn thành sứ mệnh, Gióng đã bay về trời, để lại những dấu tích thiêng liêng trên đất nước. Hành trình kì diệu và sự hóa thân bất tử này đã tạo nên một hình tượng người anh hùng **độc nhất vô nhị** trong kho tàng văn học dân gian, khẳng định tinh thần chiến đấu và khát vọng hòa bình của dân tộc ta là vĩnh cửu.

Chúc các em học tốt và luôn tự hào về những giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc!