Soạn Ngữ văn 6 Cánh diều tập 1 Bài 4: Vẻ đẹp của một bài ca dao (trang 76-78)

Soạn Bài 4: Vẻ đẹp của một bài ca dao (Trang 76-78) – Nâng niu những viên ngọc của dân gian

Các em học sinh lớp 6 thân mến,

Sau khi đã cùng nhau tìm hiểu về nhà văn Nguyên Hồng và thể loại văn nghị luận, chúng ta sẽ tiếp tục hành trình khám phá vẻ đẹp của văn học dân gian qua văn bản **”Vẻ đẹp của một bài ca dao”** (từ trang 76 đến 78) của tác giả Hoàng Tiến Tựu. Đây là một văn bản nghị luận vô cùng thú vị, không chỉ phân tích một bài ca dao cụ thể mà còn giúp các em cảm nhận sâu sắc hơn về giá trị, tinh hoa của ca dao – một phần không thể thiếu trong tâm hồn Việt.

Bài học này sẽ đưa các em đến gần hơn với những câu hát dân gian mộc mạc mà chứa chan tình cảm, hình ảnh đẹp đẽ của quê hương, con người. Các em sẽ được hướng dẫn cách phân tích, cảm thụ một bài ca dao dưới góc nhìn của một nhà nghiên cứu, từ đó phát triển khả năng nhận diện và lí giải vẻ đẹp nghệ thuật trong văn học.

Cụ thể, qua bài học này, các em sẽ:

• **Cảm thụ vẻ đẹp của bài ca dao:** Hiểu được ý nghĩa và giá trị nghệ thuật của bài ca dao “Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng…”.
• **Nhận diện đặc điểm của văn bản nghị luận:** Tiếp tục củng cố kiến thức về lí lẽ và bằng chứng trong văn nghị luận thông qua ví dụ cụ thể.
• **Phát triển kỹ năng phân tích và đánh giá:** Rèn luyện khả năng chỉ ra và lí giải các yếu tố nghệ thuật tạo nên vẻ đẹp của một tác phẩm.
• **Nâng cao tình yêu với văn học dân gian:** Thấy được sự tinh túy, giàu chất thơ trong những câu hát của cha ông.

Với sự hướng dẫn của Sĩ Tử, việc khám phá “Vẻ đẹp của một bài ca dao” sẽ trở nên hấp dẫn và ý nghĩa hơn. Hãy cùng chúng ta mở lòng đón nhận những giai điệu, hình ảnh tuyệt đẹp từ kho tàng văn học dân gian nhé!

Để chuẩn bị tốt nhất cho các bài học sắp tới, các em có thể tham khảo thêm các bài soạn và lời giải khác:

• Tổng hợp soạn Ngữ văn lớp 6 Cánh diều tập 1
• Tổng hợp lời giải bộ sách lớp 6 Cánh diều
• Soạn Ngữ văn 6 Cánh diều tập 1 Bài 4: Văn bản nghị luận: Nguyên Hồng – nhà văn của những người cùng khổ (Trang 73-75)

Đọc văn bản: Vẻ đẹp của một bài ca dao

Để hiểu rõ hơn về văn bản nghị luận này, các em hãy đọc kỹ bài viết của Hoàng Tiến Tựu và chú ý đến cách tác giả phân tích từng yếu tố của bài ca dao.

2 Đọc hiểu
Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát
Đứng bên tê đồng ngỏ bên ni đồng cũng bảt ngát mênh mông
Thân em như chến3 lúa đòng đòng
Phất phơ dười ngọn nắng hồng ban mai.

Bài ca dao này có hai cái đẹp: cái đẹp của cánh đồng và cái đẹp của cô gái thăm đồng. Cả hai cái đẹp đều được miêu tả rất hay. Cái hay ở đây là cái hay riêng của bài ca dao này, không thấy ở bất kì một bài ca dao nào khác.

② Phân tích bài ca dao này, nhiều người thường chia ra làm hai phần: phần trên (hai câu đầu) là hình ảnh cánh đồng; phần dưới (hai câu cuối) là hình ảnh cô gái thăm đồng. Thực ra không hoàn toàn như vậy. Bởi vì, ngay từ hai câu đầu, hình ảnh cô gái thăm đồng đã xuất hiện hết sức rõ nét và sống động.

Cụm từ “mênh mông bát ngát” được đặt ở vị trí cuối cùng câu thứ nhất và đảo lại thành “bát ngát mênh mông” trong câu thứ hai, cũng ở vị trí cuối cùng. Trước đó, trước khi nói đến sự “mênh mông bát ngát” của cánh đồng, cô gái đã miêu tả và giới thiệu rất cụ thể về chỗ đứng cũng như cách quan sát cánh đồng của mình. Hình ảnh cô gái thăm đồng hiện lên với tất cả dáng điệu của một con người năng nồ, tích cực. Đứng “bên nỉ” rồi lại đứng “bên tề” đề ngắm nhìn, quan sát cánh đồng từ nhiều phía, dường như cô muốn thâu tóm, nắm bắt, cảm nhận cho thật rõ tất cả cái “mênh mông bát ngát” của đồng lúa quê hương.

③ Cà hai câu đầu đều không có chủ ngữ, khiến cho người nghe, người đọc rất dễ đồng cảm với cô gái, tưởng chừng như đang cùng cô gái đi thăm đồng, đang cùng cô “đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng…” và ngược lại.

Phần 3 phân tích yếu tố nào của bài ca daо?

Nhờ vậy mà cái cảm giác về sự mênh mông, bát ngát của cánh đồng cũng lan truyền sang ta một cách tự nhiên và ta cảm thấy như chính mình đã trực tiếp cảm nhận và nói lên điều đó.

④ Nếu như hai câu đầu, cô gái đã phóng tầm mắt nhìn bao quát toàn bộ cánh đồng lúa quê hương để chiêm ngưỡng sự “bát ngát mênh mông” của nó, thì ở hai câu cuối, cô gái lại tập trung ngắm nhìn, quan sát và đặc tả riêng một “chến lúa đòng đòng” và liên hệ so sánh với bản thân mình một cách rất hồn nhiên:

Thân em như chến lủa đòng đòng
Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai.

Hình ảnh “chến lúa đòng đòng” đang phất phơ trước làn gió nhẹ và “dưới ngọn nắng hồng ban mai” mới đẹp làm sao! Hình ảnh “chến lúa đòng đòng” tượng trung cho cô gái đến tuổi dậy thì căng đầy sức sống. Hình ảnh “ngọn nắng” thật độc đáo. Có người cho rằng đã có “ngọn nắng” thì phải có “gốc nắng” và “gốc nắng” chính là Mặt Trời vậy.

Bài ca dao quả là bức tranh tuyệt đẹp và giàu ý tưởng.

—

Trả lời câu hỏi (Trang 78)

1. Nội dung chính của văn bản Vẻ đẹp của một bài ca dao là gì? Nhan đề đã khái quát được nội dung chính của văn bản chưa?

Nội dung chính của văn bản “Vẻ đẹp của một bài ca dao” là **phân tích, bình giảng những nét độc đáo và vẻ đẹp riêng của bài ca dao “Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát…”**. Tác giả tập trung làm nổi bật sự hòa quyện giữa vẻ đẹp của **cánh đồng lúa mênh mông** và vẻ đẹp của **cô gái thăm đồng duyên dáng, căng tràn sức sống**.

Nhan đề **”Vẻ đẹp của một bài ca dao” đã khái quát rất chính xác và đầy đủ nội dung chính** của văn bản. Nhan đề này không chỉ cho biết đối tượng phân tích là ca dao mà còn khẳng định mục đích của bài viết là chỉ ra những giá trị thẩm mĩ, những cái hay, cái đẹp ẩn chứa trong đó. Đồng thời, nó cũng gợi sự tò mò, muốn khám phá “vẻ đẹp” cụ thể là gì.

2. Theo tác giả, bài ca dao trên có những vẻ đẹp gì? Vẻ đẹp ấy được nêu khái quát ở phần nào của văn bản? Vẻ đẹp nào được tác giả chú ý phân tích nhiều hơn?

Theo tác giả, bài ca dao trên có **hai cái đẹp**:

• Cái đẹp của **cánh đồng**.
• Cái đẹp của **cô gái thăm đồng**.

Hai vẻ đẹp này được nêu khái quát ngay ở **đoạn mở đầu (Phần 1)** của văn bản: “Bài ca dao này có hai cái đẹp: cái đẹp của cánh đồng và cái đẹp của cô gái thăm đồng. Cả hai cái đẹp đều được miêu tả rất hay.”

Trong văn bản, tác giả Hoàng Tiến Tựu đã **chú ý phân tích vẻ đẹp của cô gái thăm đồng nhiều hơn**. Mặc dù nói là “cả hai cái đẹp đều được miêu tả rất hay”, nhưng phần lớn bài viết lại tập trung vào sự xuất hiện của cô gái ngay từ hai câu đầu, dáng điệu “năng nổ, tích cực” của cô khi quan sát cánh đồng, và đặc biệt là sự liên hệ hồn nhiên, đầy chất thơ giữa cô gái với “hạt lúa đòng đòng” ở hai câu cuối. Sự phân tích về cô gái không chỉ dừng lại ở miêu tả mà còn đi sâu vào ý nghĩa tượng trưng và cảm xúc mà cô gái mang lại, thể hiện sự tinh tế của người phân tích.

3. Để làm rõ vẻ đẹp của bài ca dao, tác giả Hoàng Tiến Tựu đã dựa vào những từ ngữ, hình ảnh nào? Em hãy chỉ ra một số ví dụ cụ thể trong văn bản.

Để làm rõ vẻ đẹp của bài ca dao, tác giả Hoàng Tiến Tựu đã dựa vào việc phân tích sâu sắc các **từ ngữ, hình ảnh độc đáo và cách sử dụng các biện pháp nghệ thuật** trong bài ca dao. Em có thể chỉ ra một số ví dụ cụ thể như sau:

• **Cụm từ “mênh mông bát ngát” và cách đảo ngữ “bát ngát mênh mông”:** Tác giả phân tích cách đặt cụm từ này ở cuối câu, rồi đảo lại, không chỉ nhấn mạnh sự rộng lớn của cánh đồng mà còn thể hiện cái nhìn bao quát, tràn đầy cảm xúc của cô gái. “Cụm từ “mênh mông bát ngát” được đặt ở vị trí cuối cùng câu thứ nhất và đảo lại thành “bát ngát mênh mông” trong câu thứ hai, cũng ở vị trí cuối cùng.”
• **Các động từ “đứng”, “ngó” và cách di chuyển “bên ni”, “bên tê”:** Tác giả dùng những từ ngữ này để miêu tả dáng điệu “năng nổ, tích cực” của cô gái, cho thấy cô không chỉ ngắm nhìn hời hợt mà là quan sát kĩ lưỡng, muốn “thâu tóm, nắm bắt, cảm nhận cho thật rõ tất cả cái “mênh mông bát ngát” của đồng lúa quê hương.”
• **Việc bài ca dao không có chủ ngữ ở hai câu đầu:** Tác giả phân tích sự độc đáo này giúp “người nghe, người đọc rất dễ đồng cảm với cô gái, tưởng chừng như đang cùng cô gái đi thăm đồng, đang cùng cô “đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng…””. Điều này tạo cảm giác gần gũi, mời gọi người đọc cùng hòa mình vào không gian và cảm xúc trong bài ca dao.
• **Hình ảnh so sánh “Thân em như chén lúa đòng đòng”:** Tác giả đặc biệt chú ý phân tích hình ảnh này, cho rằng “chén lúa đòng đòng” tượng trưng cho “cô gái đến tuổi dậy thì căng đầy sức sống”. Đây là sự kết hợp tinh tế giữa vẻ đẹp thiên nhiên và vẻ đẹp con người.
• **Hình ảnh “ngọn nắng hồng ban mai”:** Tác giả đánh giá đây là “Hình ảnh “ngọn nắng” thật độc đáo”, thậm chí còn gợi ra một cách lí giải thú vị “đã có “ngọn nắng” thì phải có “gốc nắng” và “gốc nắng” chính là Mặt Trời vậy”. Điều này cho thấy khả năng khám phá chiều sâu hình ảnh từ những chi tiết tưởng chừng đơn giản.

4. Hãy tóm tắt nội dung chính của phần 2, 3, 4 trong văn bản Vẻ đẹp của một bài ca dao theo mẫu sau:

Dưới đây là bảng tóm tắt nội dung chính của các phần trong văn bản nghị luận “Vẻ đẹp của một bài ca dao”:

5. So với những gì em biết về ca dao ở Bài 2, văn bản của tác giả Hoàng Tiến Tựu cho em hiểu thêm được những gì về nội dung và hình thức của ca dao? Em thích nhất câu, đoạn nào trong văn bản nghị luận này?

So với những gì em đã biết về ca dao ở Bài 2 (chủ yếu là khái niệm, đặc điểm chung, và các chủ đề như tình cảm gia đình, tình yêu đôi lứa, lao động…), văn bản của tác giả Hoàng Tiến Tựu cho em hiểu thêm rất nhiều điều sâu sắc về nội dung và hình thức của ca dao:

• **Về nội dung:**
  • **Sự hòa quyện giữa thiên nhiên và con người:** Văn bản làm rõ rằng ca dao không chỉ miêu tả thiên nhiên (cánh đồng mênh mông) hay con người (cô gái) một cách riêng rẽ, mà còn có khả năng kết hợp hài hòa, tạo nên vẻ đẹp tổng thể. Vẻ đẹp của con người được đặt trong bối cảnh thiên nhiên và ngược lại, tạo nên sự sống động và ý nghĩa hơn.
  • **Chi tiết ẩn chứa nhiều ý nghĩa:** Tác giả giúp em nhận ra rằng mỗi từ ngữ, hình ảnh trong ca dao, dù mộc mạc, đều có thể ẩn chứa những tầng ý nghĩa sâu sắc, tượng trưng cho những vẻ đẹp, những giai đoạn của đời người (ví dụ: “lúa đòng đòng” tượng trưng cho cô gái tuổi dậy thì).
  • **Tính độc đáo của từng bài ca dao:** Văn bản khẳng định “Cái hay ở đây là cái hay riêng của bài ca dao này, không thấy ở bất kì một bài ca dao nào khác”. Điều này cho thấy dù là sáng tác dân gian truyền miệng, mỗi bài ca dao vẫn có “linh hồn” và nét duyên dáng riêng, không trùng lặp.
• **Về hình thức (nghệ thuật):**
  • **Giá trị của cách sử dụng từ ngữ và cấu trúc câu:** Em hiểu được vai trò của những chi tiết nhỏ như cách đảo ngữ (“mênh mông bát ngát” – “bát ngát mênh mông”) hoặc việc lược bỏ chủ ngữ. Những yếu tố này không chỉ là đặc điểm ngữ pháp mà còn là thủ pháp nghệ thuật quan trọng, giúp bài ca dao tạo ấn tượng mạnh mẽ, gợi cảm xúc và mời gọi sự đồng cảm từ người nghe/đọc.
  • **Sự tinh tế trong cách so sánh, ẩn dụ:** Văn bản phân tích kĩ hình ảnh “chén lúa đòng đòng” và “ngọn nắng hồng ban mai”, giúp em thấy được sự tài tình của người dân gian trong việc tạo ra những hình ảnh vừa quen thuộc, vừa mới lạ, giàu sức gợi.
  • **Cách “nói” và “nhìn” trong ca dao:** Bài viết giúp em cảm nhận được “dáng điệu của một con người năng nổ, tích cực” qua cách cô gái “Đứng “bên nỉ” rồi lại đứng “bên tề” đề ngắm nhìn”, không chỉ là miêu tả cảnh mà còn khắc họa tâm hồn.

Em thích nhất đoạn phân tích ở **Phần 3**:

Cà hai câu đầu đều không có chủ ngữ, khiến cho người nghe, người đọc rất dễ đồng cảm với cô gái, tưởng chừng như đang cùng cô gái đi thăm đồng, đang cùng cô “đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng…” và ngược lại. Nhờ vậy mà cái cảm giác về sự mênh mông, bát ngát của cánh đồng cũng lan truyền sang ta một cách tự nhiên và ta cảm thấy như chính mình đã trực tiếp cảm nhận và nói lên điều đó.

Em thích đoạn này vì nó đã chỉ ra một cách rất thông minh và thuyết phục về một đặc điểm hình thức tưởng chừng đơn giản (không có chủ ngữ) lại tạo ra hiệu quả nghệ thuật vô cùng lớn. Nó giúp em không chỉ hiểu bài ca dao mà còn cảm thấy như được hòa mình vào không gian của bài ca dao, trực tiếp cảm nhận vẻ đẹp và cảm xúc của nhân vật. Đây là một phân tích sâu sắc, giúp em thấy được sự tài tình trong cách sử dụng ngôn ngữ của văn học dân gian.

Chúc các em học tốt và tiếp tục khám phá thế giới văn chương đầy thú vị!