50+ cách làm bài nghị luận về đoạn trích văn xuôi tốt nghiệp THPT 2026

Văn học Việt Nam hiện đại luôn quan tâm đến số phận con người, đặc biệt là những người phụ nữ bị áp bức trong xã hội cũ. Tô Hoài, bằng ngòi bút hiện thực sắc sảo và tấm lòng nhân đạo sâu sắc, đã xây dựng nên hình tượng Mị trong truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” – một cô gái miền núi Tây Bắc chịu nhiều bi kịch nhưng lại ẩn chứa sức sống tiềm tàng mãnh liệt. Trong đó, đoạn trích miêu tả diễn biến tâm trạng của Mị trong đêm tình mùa xuân là một trong những phần đặc sắc nhất, thể hiện rõ quá trình “thức tỉnh” của một tâm hồn tưởng chừng đã chai sạn, vô cảm.

Đoạn trích nằm ở phần đầu tác phẩm, sau khi Mị đã về làm dâu gạt nợ nhà thống lí Pá Tra, bị áp bức đến mức “lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa”. Đêm tình mùa xuân không chỉ là bối cảnh mà còn là tác nhân quan trọng, khơi dậy những khát khao sống, khát vọng hạnh phúc tưởng chừng đã ngủ quên trong Mị.

Đầu tiên, Mị xuất hiện với hình ảnh của một kiếp người vô hồn, bị tước đoạt cả thể xác lẫn tinh thần. Tô Hoài miêu tả Mị “lúc nào cũng vậy, dù quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước suối cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi”. Cô không còn ý thức về thời gian, không gian, thậm chí mất đi cả cảm giác về sự sống. Cuộc sống của Mị chỉ là sự tồn tại vật vờ, bị biến thành một công cụ lao động vô tri. Tuy nhiên, chính cái Tết ở Hồng Ngài đã mang đến một luồng sinh khí mới, bắt đầu lay động tâm hồn Mị. Cảnh sắc tươi vui, nhộn nhịp của bản làng, tiếng sáo gọi bạn tình văng vẳng trong đêm là những tác nhân quan trọng. Tiếng sáo, một biểu tượng của tình yêu đôi lứa và tuổi trẻ, đã tác động mạnh mẽ đến Mị. Ban đầu, nó chỉ là “tiếng sáo lửng lơ ngoài đường”, rồi dần “rót vào tai Mị”, trở nên “thiết tha bồi hồi”, và cuối cùng “văng vẳng tiếng sáo gọi bạn tình”. Sự thay đổi từ thụ động (nghe thấy) sang chủ động (nghe rõ, thấm thía) cho thấy tiếng sáo đang len lỏi, đánh thức những kí ức và khát khao sâu thẳm trong lòng Mị.

Dưới tác động của tiếng sáo và không khí mùa xuân, tâm lí Mị có những diễn biến vô cùng phức tạp và sâu sắc. Mị uống rượu. Rượu không làm Mị say ngủ mà làm Mị “say”, “lịm mặt nhưng trong lòng thì sống về ngày trước”. Rượu đã đưa Mị trở về với quá khứ tươi đẹp, khi Mị còn trẻ, còn có tình yêu và khát vọng. Nỗi nhớ ấy trỗi dậy mạnh mẽ, Mị hồi tưởng lại quãng đời tự do, hạnh phúc: “Mị vẫn còn trẻ. Mị muốn đi chơi.” Câu nói ấy như một tiếng nổ lớn trong cõi lòng chai sạn của Mị, khẳng định lại ý thức về bản thân và khát vọng được sống. Ý nghĩ đi chơi đã biến thành hành động: Mị “lấy ống mỡ, xắn miếng bỏ thêm vào đĩa đèn cho sáng”. Hành động này không chỉ là thắp sáng căn buồng mà còn là thắp sáng ngọn lửa sự sống trong chính tâm hồn Mị. Khi A Sử về, Mị bị trói đứng vào cột nhà bằng “thừng sợi đay”. Thế nhưng, dù bị trói về thể xác, tâm hồn Mị vẫn bay bổng theo tiếng sáo, theo những cuộc chơi. “Mị không hề biết mình bị trói… Mị vẫn nghe tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc chơi…” Đây là đỉnh điểm của sự phản kháng trong tâm hồn Mị, một sự phản kháng thầm lặng nhưng mãnh liệt, chứng tỏ khát vọng sống, khát vọng tự do đã vượt lên trên mọi sự đày đọa về thể xác.

Tô Hoài đã rất thành công trong việc miêu tả diễn biến tâm lí của Mị bằng cách kết hợp giữa miêu tả nội tâm và hành động bên ngoài. Ngôn ngữ kể chuyện linh hoạt, giọng văn đồng cảm, giàu chất thơ đã làm nổi bật vẻ đẹp tiềm tàng và sức sống mãnh liệt của nhân vật. Việc sử dụng các chi tiết nghệ thuật đắt giá như “tiếng sáo”, “hơi rượu”, “ngọn đèn”, “dây trói” không chỉ có giá trị biểu tượng sâu sắc mà còn góp phần đẩy kịch tính, làm nổi bật quá trình “thức tỉnh” của Mị. Đoạn trích đã bộc lộ rõ tư tưởng nhân đạo sâu sắc của tác giả, ca ngợi sức sống mãnh liệt của con người, ngay cả trong hoàn cảnh tăm tối nhất, vẫn tiềm ẩn khát vọng tự do và hạnh phúc.

Đoạn trích về đêm tình mùa xuân của Mị là một trong những đoạn văn kinh điển, cho thấy tài năng bậc thầy của Tô Hoài trong việc phân tích tâm lí nhân vật. Qua đó, tác giả không chỉ thể hiện sự đồng cảm sâu sắc với số phận bi kịch của người phụ nữ mà còn khẳng định sức sống, khát vọng tự do cháy bỏng ẩn sâu trong họ, dù bị vùi dập đến đâu vẫn có ngày trỗi dậy mạnh mẽ.

Đọc lại đoạn trích, chúng ta càng thấm thía giá trị của tự do và hạnh phúc, đồng thời trân trọng những con người đã kiên cường vượt lên số phận, khẳng định giá trị bản thân trong mọi hoàn cảnh.

Kim Lân, một nhà văn hiện thực xuất sắc, luôn đau đáu với số phận của người nông dân. Trong truyện ngắn “Vợ nhặt”, ông đã đưa người đọc trở về với nạn đói khủng khiếp năm 1945 và khắc họa chân dung Thị – một nhân vật đặc biệt, vừa là nạn nhân bi thảm của nạn đói, vừa là biểu tượng cho sức sống mãnh liệt và khát vọng hạnh phúc tưởng chừng như không thể có trong cảnh ngộ ấy. Số phận và vẻ đẹp tâm hồn của Thị đã góp phần làm nên giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc của tác phẩm.

Truyện ngắn “Vợ nhặt” được Kim Lân viết lại sau Cách mạng tháng Tám, dựa trên một phần tiểu thuyết “Xóm ngụ cư”. Tác phẩm tái hiện bi kịch nạn đói năm 1945 và số phận của những con người nhỏ bé, trong đó nhân vật Thị là một điểm nhấn đặc biệt, mang nhiều ý nghĩa tư tưởng và nghệ thuật.

Trước hết, Thị hiện lên là một nạn nhân đáng thương của nạn đói. Mở đầu truyện, Thị xuất hiện với hình hài tiều tụy, đáng sợ: “Thị rách rưới như con ma đói”, “khuôn mặt lưỡi cày xám xịt chỉ còn thấy hai con mắt”, “hai con mắt trũng hoáy và đói”. Sự đói khát đã tước đi vẻ đẹp con người, biến Thị thành một hình hài ghê rợn, một vật vô tri, một món “hàng” rẻ rúng có thể “nhặt” về. Cái đói đã đẩy Thị đến cùng cực, khiến Thị phải vứt bỏ cả lòng tự trọng, chấp nhận theo không một người đàn ông xa lạ, chỉ với một lời mời ăn “bốn bát bánh đúc”. Hành động “theo không” này vừa là biểu hiện của sự cùng quẫn, tuyệt vọng, vừa là bản năng sinh tồn trỗi dậy mạnh mẽ. Số phận của Thị đại diện cho hàng triệu người dân Việt Nam trong nạn đói năm 1945, bị cái chết đe dọa từng ngày, từng giờ.

Tuy nhiên, ẩn sâu bên trong cái vẻ “rách rưới như con ma đói” ấy là một vẻ đẹp tâm hồn tiềm tàng và sức sống mãnh liệt. Dù phải chấp nhận làm vợ nhặt để sinh tồn, Thị vẫn mang trong mình những khát vọng rất đời thường và đẹp đẽ. Ngay khi về đến nhà Tràng, Thị đã có sự thay đổi rõ rệt. Từ một người phụ nữ chao chát, trơ trẽn vì cái đói, Thị trở nên “e thẹn”, “lặng lẽ” và “hiền hậu” một cách đáng ngạc nhiên. Khi gặp mẹ Tràng, Thị “cúi mặt xuống”, “hai tay se sẽ vặn tà áo”, đó là sự bẽn lẽn, ý tứ của một người con dâu mới, khác hẳn hình ảnh Thị khi ở chợ. Sự thay đổi trong hành động và cử chỉ cho thấy Thị là một người phụ nữ có ý thức về giá trị bản thân và mong muốn được chấp nhận, được sống một cuộc đời bình thường, có gia đình. Điều này được thể hiện rõ nét hơn qua chi tiết Thị cùng bà cụ Tứ dọn dẹp nhà cửa, gánh nước. Dù đói khổ nhưng Thị vẫn “đon đả” thu dọn, làm cho căn nhà “quét tước, sân sướng láng mượt”. Hành động này không chỉ cho thấy sự đảm đang, tháo vát mà còn là khát vọng vun vén cho tổ ấm mới, vun đắp hạnh phúc nhỏ bé trong hoàn cảnh khốc liệt. Nét đẹp của Thị còn toát lên từ niềm tin vào tương lai. Khi nói về Việt Minh phá kho thóc của Nhật, đôi mắt Thị “sáng lên”, Thị kể chuyện một cách “khẽ khàng, dè dặt”, nhưng điều đó cho thấy Thị quan tâm đến thời cuộc, đến sự đổi thay của đất nước. Đó là một tín hiệu lạc quan, một tia hy vọng về cuộc sống tốt đẹp hơn, thể hiện sự nhạy cảm của Thị với những biến động lớn lao của lịch sử.

Kim Lân đã rất thành công trong việc xây dựng nhân vật Thị bằng nghệ thuật miêu tả ngoại hình và nội tâm tinh tế, khắc họa sự chuyển biến tâm lí nhân vật qua các tình huống. Ngôn ngữ giản dị, gần gũi nhưng giàu sức gợi đã làm nổi bật giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm. Hình tượng Thị không chỉ là minh chứng cho bi kịch của nạn đói mà còn là biểu tượng cho sức sống tiềm tàng, cho khát vọng hạnh phúc không bao giờ tắt trong con người Việt Nam.

Nhân vật Thị trong “Vợ nhặt” là một hình tượng có ý nghĩa sâu sắc, vượt lên trên cái nghèo, cái đói để khẳng định vẻ đẹp nhân bản và khát vọng sống mãnh liệt của con người. Qua Thị, Kim Lân đã gửi gắm thông điệp nhân văn về tình người, về niềm tin vào cuộc sống, ngay cả trong những hoàn cảnh nghiệt ngã nhất.

Nguyễn Tuân, một bậc thầy của tùy bút, luôn khao khát khám phá vẻ đẹp của những cái “phi thường”, cái “độc đáo”. Sông Đà trong tùy bút “Người lái đò Sông Đà” là một trong những sáng tạo nghệ thuật độc đáo nhất của ông, được khắc họa bằng những nét vẽ tài hoa, vừa dữ dội, hung bạo, vừa thơ mộng, trữ tình. Tác phẩm không chỉ thể hiện sự tài hoa, uyên bác của Nguyễn Tuân mà còn cho thấy vẻ đẹp kì vĩ, tráng lệ của thiên nhiên Tây Bắc.

Tùy bút “Người lái đò Sông Đà” được in trong tập “Sông Đà” (1960), là kết quả của chuyến đi thực tế của Nguyễn Tuân lên Tây Bắc sau Cách mạng tháng Tám. Tác phẩm không chỉ ca ngợi vẻ đẹp của sông Đà mà còn tôn vinh vẻ đẹp của con người lao động nơi đây.

Trước hết, sông Đà hiện lên với vẻ đẹp hung bạo, dữ dội, một thứ “tính cách” khó lường, đầy thách thức. Nguyễn Tuân đã ví sông Đà như “một cố nhân” nhưng lại có “tính cách” rất “hung bạo”, “dữ dằn”. Nổi bật nhất là những ghềnh đá dựng đứng, hiểm trở: “Đá bờ sông dựng vách thành”, “Mặt ghềnh Hát Loóng dài hàng cây số nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió, cuồn cuộn luồng gió gùn ghè suốt năm”. Điệp từ “xô” và từ láy “cuồn cuộn”, “gùn ghè” gợi tả sức mạnh khủng khiếp của dòng nước và gió, tạo cảm giác về một cuộc chiến đấu không ngừng nghỉ giữa thiên nhiên. Đặc biệt là những cái “hút nước” “như cái giếng bê tông”, “như cái giếng xi lanh khổng lồ”, có thể “nuốt chửng” bất cứ con thuyền nào. Cảnh đá ở quãng Tà Mường Vát “mai phục” khiến người đọc rợn tóc gáy: “Mặt đá trông ngồm ngoàm”, “những hòn đá bệ vệ, oai nghiêm”. Nguyễn Tuân còn nhân hóa sông Đà như một “kẻ thù số một” của con người, một “quái vật” với “hàm răng đá” “chực nghiến nát thuyền”. Thậm chí, sông Đà còn có “tiếng thác reo” khủng khiếp “nghe như tiếng gầm của một ngàn con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu rừng tre nứa”. Tất cả những miêu tả này đã làm nổi bật sự dữ dằn, ghê gớm của con sông, một đối thủ đáng gờm mà con người phải tìm cách chinh phục.

Tuy nhiên, ẩn sau vẻ hung bạo ấy, sông Đà còn hiện lên với vẻ đẹp thơ mộng, trữ tình, một vẻ đẹp “nhân văn” mềm mại, quyến rũ. Nguyễn Tuân ví sông Đà như “một áng tóc trữ tình”, “uốn lượn như sợi dây thừng dài trăm cây số”. Từ trên cao nhìn xuống, sông Đà mang một vẻ đẹp duyên dáng, mềm mại như người con gái. Những bãi bờ ven sông thì “nương ngô non đầu mùa”, “cỏ gianh đồi núi đang ra những nõn búp”. Cảnh vật ấy không chỉ gợi sự tươi mới, tràn đầy sức sống mà còn mang vẻ đẹp bình dị, gần gũi. Sông Đà còn có những đoạn “chảy lững lờ”, “thanh bình”, “nước trong xanh”, “không một gợn sóng”. Đặc biệt, vẻ đẹp trữ tình của sông Đà còn được thể hiện qua cái nhìn của người nghệ sĩ: ông coi nó như một “cố nhân”, một người bạn đã từng gặp gỡ. Nguyễn Tuân còn sử dụng các giác quan để cảm nhận: “con hươu thơ ngộ ngẩng đầu nhung khỏi áng cỏ sương, chăm nhìn tôi lừ lừ trôi trên một mũi đò”. Hình ảnh này tạo nên một khung cảnh hoang sơ mà hữu tình, đầy chất thơ. Vẻ đẹp của sông Đà còn nằm ở sự trong trẻo, tinh khiết: “Nước sông Đà trong xanh đến nỗi nhìn thấu tận đáy”. Tất cả đã tạo nên một bức tranh sông nước vừa hoang sơ, vừa thơ mộng, đầy chất trữ tình, đối lập hoàn toàn với vẻ hung bạo ban đầu.

Với bút pháp tùy bút độc đáo, Nguyễn Tuân đã vận dụng tri thức đa dạng (địa lí, lịch sử, quân sự, văn hóa…), sử dụng ngôn ngữ phong phú, giàu hình ảnh, từ ngữ gợi cảm và các biện pháp tu từ độc đáo (so sánh, nhân hóa, ẩn dụ…). Giọng văn hào sảng, bay bổng, giàu chất tạo hình đã làm nổi bật cả hai phương diện tính cách của sông Đà. “Người lái đò Sông Đà” không chỉ là một thiên tùy bút miêu tả thiên nhiên mà còn là lời ca ngợi sự chinh phục thiên nhiên của con người, thể hiện phong cách nghệ thuật tài hoa, uyên bác của Nguyễn Tuân.

Sông Đà trong tùy bút của Nguyễn Tuân là một hình tượng nghệ thuật độc đáo, kết hợp hài hòa giữa vẻ đẹp hung bạo và trữ tình. Qua đó, tác giả không chỉ thể hiện tình yêu sâu sắc với thiên nhiên đất nước mà còn khẳng định cái nhìn mới mẻ, đa chiều về cuộc sống và con người Tây Bắc sau cách mạng. Tác phẩm mãi là một áng văn bất hủ, xứng đáng với tầm vóc của một Nguyễn Tuân “suốt đời đi tìm cái đẹp”.